Skip to main content
x
Πανδημία

Πανδημία COVID - Μέρος Γ

Στο πρώτο άρθρο αυτής της σειράς παρουσιάσαμε βασικές έννοιες πάνω σε θέματα βιολογίας και ιατρικής και αναφερθήκαμε σε κάποιες θεσμικές λειτουργίες που σχετίζονται με τη δημόσια υγεία, ενώ στο δεύτερο άρθρο αναλύσαμε το θέμα της επικινδυνότητας του ιού SARS-CoV-2 και της ασφάλειας και αποτελεσματικότητας των εμβολίων για την ασθένεια Covid. Στο τρίτο και τελευταίο άρθρο θα ασχοληθούμε με διάφορα θέματα διαχείρισης της πανδημίας. Θέματα τα οποία εξηγούν γιατί αναγκαστήκαμε να κλειστούμε στα σπίτια μας τόσους μήνες, γιατί υπήρξε τόσο μεγάλη πίεση στον κόσμο να εμβολιαστεί, γιατί μεγάλο μέρος του επιστημονικού κόσμου δεν πήρε θέση σε θέματα διαχείρισης της πανδημίας κ.ά. Επίσης, εξετάζουμε τη συμπεριφορά των ΜΜΕ και τον ιδιαίτερο ρόλο που διαδραμάτισαν κάποια άτομα με θεσμικό ρόλο όπως ο Γενικός Διευθυντής του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (ΠΟΥ) Tedros Adhanom και ο βασικός επιστημονικός σύμβουλος του προέδρου των ΗΠΑ και διευθυντής του Εθνικού Ινστιτούτου Αλλεργιών και Λοιμωδών Νοσημάτων των ΗΠΑ (National Institute of Allergy and Infectious Diseases-NIAID) Anthony Fauci, σε διάφορες πτυχές της διαχείρισης της πανδημίας σε διεθνές επίπεδο. Να τονίσουμε εδώ ότι οι απόψεις πάνω στα σημαντικά προσωπικά και κοινωνικοπολιτικά ζητήματα πρέπει να λαμβάνονται πάντα μετά από σκέψη, προβληματισμό και διερεύνηση και όχι άκριτη αποδοχή μιας άποψης που έτυχε να ακούσουμε, ακόμα και από άτομα εμπιστοσύνης. Ιδιαίτερα για ζητήματα που αφορούν σημαντικό μέρος της κοινωνίας, είναι υποχρέωσή μας ως πολίτες να διαμορφώνουμε άποψη, όχι μόνο για να κάνουμε τις προσωπικές μας επιλογές, αλλά και για να κρίνουμε αυτούς που λαμβάνουν τις αποφάσεις.

Όπως οι πολίτες, έτσι και οι επιστήμονες, αλλά και όσοι κατέχουν κάποιο δημόσιο αξίωμα, είναι άνθρωποι. Και, ως γνωστόν, δεν μπορούν όλοι οι άνθρωποι να ελέγξουν τα πάθη τους, δεν θέτουν όλοι οι άνθρωποι το κοινό συμφέρον πάνω από το ατομικό και δεν έχουν όλοι οι άνθρωποι τις ίδιες αρχές και αξίες. Επίσης, ως άνθρωποι, όλοι μπορεί να κάνουν λάθη. Γι’ αυτό, όποια θέση ή αξίωμα κι αν κατέχει κάποιος, αυτό δεν διασφαλίζει ότι λειτουργεί πάντα υπέρ του δημόσιου συμφέροντος. Το ίδιο φυσικά συμβαίνει και με όλους τους πολίτες. Για παράδειγμα, στο πλαίσιο της συγκεκριμένης πανδημίας και του τρόπου με τον οποίο παρουσιάστηκε, κάποιος που ανήκε σε ευπαθή ομάδα (π.χ. ένας ηλικιωμένος) θα ήταν πιο πρόθυμος να δεχθεί άκριτα μια βιαστική διαδικασία αξιολόγησης του εμβολίου ώστε να αποκτήσει γρηγορότερα πρόσβαση σε αυτό, ακόμα κι αν είχε μικρή αποτελεσματικότητα, δείχνοντας ελάχιστο ενδιαφέρον για παρενέργειες των οποίων η πιθανότητα να εμφανιστούν θα ήταν, γι’ αυτόν, πολύ μικρότερη από την πιθανότητα να πεθάνει λόγω Covid.

Να τονίσουμε επίσης ότι η ορθότητα στην επιστήμη δεν είναι, ούτε ήταν ποτέ, θέμα πλειοψηφίας. Χωρίς αυτό να σημαίνει πως τις περισσότερες φορές η πλειοψηφία της επιστημονικής κοινότητας δεν συγκλίνει προς την ορθή άποψη. Δυστυχώς όμως, υπάρχουν κάποιοι παράγοντες που δρουν ενάντια σε αυτή την τάση. Ο πρώτος αναφέρθηκε λίγο πιο πάνω. Είναι τα συμφέροντα και τα λάθη. Και τα λάθη είναι εξίσου σημαντικά με τα συμφέροντα γιατί πολλές φορές ο επιστήμονας (όπως και ο πολιτικός) δεν θέλει να αποδεχτεί ένα λάθος του για να μην πληγεί το κύρος του. Ο δεύτερος παράγοντας είναι η ιδιωτικοποίηση της υγείας, γιατί ο ιδιωτικός τομέας κινείται συνήθως με βάση το κέρδος και, πολλές φορές, η αρρώστια μπορεί να είναι πιο κερδοφόρα από την υγεία. Ο τρίτος είναι ότι, ελλείψει άλλης θεωρίας/υπόθεσης/άποψης, η επιστημονική κοινότητα τείνει να αποδέχεται ως σωστή τη θεωρία που της παρέχεται. Δηλαδή εμφανίζεται μια επιστημονική θεωρία η οποία είναι αληθοφανής και, όσο δεν προτείνεται κάποια εναλλακτική, η πρώτη τείνει να εξαπλώνεται, να γίνεται αποδεκτή και να αποκτά βαθιές ρίζες σε όλο και μεγαλύτερο μέρος της επιστημονικής κοινότητας. Έτσι, είναι δύσκολο να ανατραπεί ακόμα και όταν εμφανιστεί μια σωστότερη θεωρία. Ας μην ξεχνάμε ότι για να γίνει έρευνα πάνω στη νέα θεωρία, η έρευνα θα πρέπει να χρηματοδοτηθεί. Και για να χρηματοδοτηθεί (ιδίως από τον ιδιωτικό τομέα) θα πρέπει, σχεδόν πάντα, να υπάρχει κάποιο κέρδος. Αυτός ο παράγοντας γίνεται τόσο πιο έντονος όσο πιο μεγάλες είναι οι οικονομικές ανισότητες γιατί, όταν κάποιος διαθέτει τεράστια οικονομική ισχύ, μπορεί να χρηματοδοτήσει την παραγωγή μεγάλου αριθμού επιστημονικών άρθρων υπέρ μιας άποψης, με τον ίδιο τρόπο που μπορεί να χρηματοδοτήσει και τη λειτουργία μεγάλου αριθμού Μέσων Μαζικής Ενημέρωσης και ιστοσελίδων που προωθούν την άποψη αυτή. Όπως όμως έχει δείξει η ιστορία, η αμφισβήτηση της επικρατούσας άποψης έχει παίξει σημαντικό ρόλο στη διόρθωση λανθασμένων αντιλήψεων. Τέλος, δεν θα πρέπει να ξεχνάμε ότι, μερικές φορές, μια άποψη μπορεί να προβάλλεται ως η άποψη της πλειοψηφίας χωρίς αυτή να είναι, είτε γιατί σημαντικό μέρος της επιστημονικής κοινότητας φοβάται να εκφραστεί, είτε γιατί η φωνή ενός σημαντικού μέρους της επιστημονικής κοινότητας διαστρεβλώνεται ή αποκρύπτεται.

Αν και το άρθρο αυτό είναι αυτοτελές, προτείνουμε την πρότερη ανάγνωση και των δύο προηγούμενων, τα οποία αναπτύσσουν συλλογισμούς και θεμελιώνουν έννοιες που εδώ, για λόγους οικονομίας του χώρου, θεωρούνται ήδη γνωστές.

Σημείωση: Στα περισσότερα μέρη του άρθρου οι όροι «Covid» και «Covid-19» χρησιμοποιούνται ισοδύναμα. Το ίδιο και οι όροι «φάρμακο» και «φαρμακευτικό σκεύασμα», οι οποίοι είναι γενικοί και περιλαμβάνουν τα εμβόλια. 

Η αποσιώπηση των εναλλακτικών

Η υποτίμηση των φαρμάκων μονοκλωνικών αντισωμάτων

Ένα από τα αμφιλεγόμενα ζητήματα της υγειονομικής διαχείρισης του ιού SARS-CoV-2 ήταν το θέμα της χρήσης φαρμάκων μονοκλωνικών αντισωμάτων ως μέτρο αντιμετώπισης της σοβαρής νόσησης από Covid. Τα μονοκλωνικά αντισώματα είχαν λάβει επείγουσα αδειοδότηση από τον FDA (Food and Drug Administration: Οργανισμός Τροφίμων και Φαρμάκων των ΗΠΑ) πριν από τα εμβόλια (9 Νοεμβρίου 2020) [1] με ενδεδειγμένη χρήση σε άτομα άνω των 65 ετών (ή για άτομα και μικρότερων ηλικιών με συγκεκριμένα υποκείμενα νοσήματα) και με την προϋπόθεση ότι παρουσίαζαν συμπτώματα ήπιας ή μέτριας μορφής, είχαν θετικό διαγνωστικό τεστ και δεν νοσηλεύονταν ήδη. Ήταν μια θεραπεία που στόχευε στις ευπαθείς ομάδες και έπρεπε να χορηγηθεί μέσα στις πρώτες μέρες από την έναρξη των συμπτωμάτων, με σκοπό να αποτραπεί η πιθανή επιδείνωση της κατάστασης. [2][3][4] Επειδή πολλοί τα έπαιρναν προληπτικά (πριν εμφανιστούν συμπτώματα), αργότερα προστέθηκε και η ένδειξη ότι δεν προορίζονταν για πρόληψη της Covid-19. Η Γερμανία είχε αγοράσει 200.000 δόσεις ήδη από τον Δεκέμβριο του 2020 [5] ή τον Ιανουάριο του 2021 [6] και άλλες τόσες η Γαλλία τον Μάρτιο του 2021. [7] Σχετικές προμήθειες είχαν κάνει και οι Ιταλοί.

Αν και δεν μπορούμε να το επιβεβαιώσουμε, στην Ελλάδα ακούστηκε ότι έγινε χρήση των αντισωμάτων αυτών σε συγκεκριμένες προσωπικότητες, όπως τέλη Νοέμβρη του 2020 στον Ευαγγελισμό για τον Αρχιεπίσκοπο Ιερώνυμο (ο καθηγητής πνευμονολογίας Θ. Βασιλακόπουλος, αν και δεν αποτελεί και την πιο αξιόπιστη πηγή, είχε ισχυριστεί ότι ήταν θεραπεία πλάσματος ως μέρος κλινικής μελέτης και όχι φάρμακο αντισωμάτων)[8][9] και αρχές Δεκέμβρη του 2020 στον Ευαγγελισμό για την αντιδήμαρχο Άννα Ροκοφύλλου. [10]

Αυτό που προβλημάτισε ιδιαίτερα ήταν οι θέσεις [3] που εξέφρασε στις 15 Δεκεμβρίου 2020 ο πρόεδρος του Εθνικού Οργανισμού Φαρμάκων (ΕΟΦ) Δημήτρης Φιλίππου προσπαθώντας να απαντήσει στο ερώτημα γιατί η Ελλάδα δεν προμηθεύεται φάρμακα μονοκλωνικών αντισωμάτων για την Covid-19. Οι λόγοι που ανέφερε ήταν ότι (α) τα φάρμακα μονοκλωνικών αντισωμάτων έχουν πάρει (από τον FDA) άδεια έκτακτης χορήγησης και όχι κανονική άδεια, (β) ότι δεν υπάρχουν ισχυρές ενδείξεις για την αποτελεσματικότητά τους, και (γ) ότι, για να κυκλοφορήσουν τα μονοκλωνικά φάρμακα στην Ελλάδα (με άδεια έκτακτης χρήσης), θα πρέπει η εταιρία να καταθέσει αίτηση αδειοδότησης στον EMA (European Medicines Agency: Ευρωπαϊκός Οργανισμός Φαρμάκων) και να έχει χορηγηθεί η άδεια, όπως έγινε και με τα εμβόλια γιατί η «συμπονετική χρήση» δεν προβλέπεται στην Covid-19, ούτε για τις περιπτώσεις που αναφέρουν οι ενδείξεις του FDA στα μονοκλωνικά. Το (α) δεν στέκει καν ως επιχείρημα, μιας και η άδεια των μονοκλωνικών για Covid από τον FDA ήταν ίδιου τύπου με την άδεια των εμβολίων. Αν μια τέτοιου τύπου άδεια εγείρει σε κάποιον επιφυλάξεις, τότε τις ίδιες επιφυλάξεις θα έπρεπε να εκφράσει και για τα εμβόλια. Επίσης, τα μονοκλωνικά φάρμακα ήταν μια οικεία και δοκιμασμένη τεχνολογία, που ήδη χρησιμοποιούνταν ευρέως (όχι μόνο στα πλαίσια κλινικών μελετών) με αρκετά καλή αποτελεσματικότητα, σε αντίθεση με την τεχνολογία mRNA των περισσότερων εμβολίων Covid. Το (β) είναι ένα επιχείρημα το οποίο αναίρεσε ο ίδιος όταν ρωτήθηκε αν θα πρέπει να έχουμε επιφυλάξεις για την ασφάλεια των εμβολίων λόγω του έκτακτου της άδειας. Η θέση του κ. Φιλίππου ήταν πως οι άνθρωποι που λαμβάνουν αποφάσεις σε οργανισμούς όπως ο EMA και ο FDA είναι ειδικοί και γι’ αυτό δεν θα πρέπει να ανησυχούμε για την ασφάλεια των εμβολίων. Γνωρίζουμε όμως ότι οι ειδικοί αυτοί λαμβάνουν τις αποφάσεις αδειοδότησης με βάση τόσο την ασφάλεια όσο και την αποτελεσματικότητα ενός φαρμάκου. Και αφού τα μονοκλωνικά είχαν επίσης αδειοδοτηθεί από αυτούς τους ειδικούς του FDA, για τον κ. Φιλίππου δεν θα έπρεπε να τίθεται θέμα αποτελεσματικότητας για τα μονοκλωνικά. Όσο για το (γ), δύο μέρες μετά τις δηλώσεις του κ. Φιλίππου ο καθηγητής φαρμακολογίας Δ. Κούβελας μας ενημέρωνε ότι αίτηση έγκρισης για τα μονοκλωνικά της Covid έχει γίνει στον EMA (ήδη από τις αρχές Νοεμβρίου) αλλά δεν της δόθηκε προτεραιότητα, όπως στα εμβόλια. [11]

Για κάποιον λόγο οι διαδικασίες στα μονοκλωνικά προχώρησαν πολύ αργά παρόλο που τελικά αποδείχθηκε ότι είχαν πολύ μεγαλύτερη αποτελεσματικότητα (για τις περιπτώσεις στις οποίες προβλεπόταν η χορήγησή τους) σε σχέση με τα εμβόλια. Τον Φλεβάρη του 2021, ο EMA είχε δηλώσει ότι εξετάζει τη χρήση φαρμάκων μονοκλωνικών αντισωμάτων (συμπεριλαμβανομένων των παραπάνω) γιατί φαινόταν να έχουν καλές προοπτικές για χρήση σε άτομα που δεν χρειάζονταν αναπνευστική υποστήριξη αλλά υπήρχε κίνδυνος επιδείνωσης της κατάστασης. Είχε όμως τονίσει ότι θα εκδώσει κάποιες γνωμοδοτήσεις σύντομα ώστε να βοηθήσει τα κράτη-μέλη να λάβουν αποφάσεις σε εθνικό επίπεδο για τη χρήση αυτών των φαρμάκων χωρίς να περιμένουν την έκδοση επίσημης εμπορικής αδειοδότησης. [12][13] Τελικά, ο EMA έδωσε από την πλευρά του την πρώτη έγκριση φαρμάκου μονοκλωνικών αντισωμάτων (sotrovimab) τον Μάιο του 2021 [14] και ακολούθησαν άλλες τον Νοέμβριο του 2021, όταν ο EMA εξέδωσε θετική γνωμοδότηση για το Ronapreve (casirivimab + imdevimab) της Regeneron/Roche και το Regkirona (regdanvimab) της Celltrion.

Όμως, η θέση του κ. Φιλίππου στο (γ) είναι προβληματική και για άλλους λόγους. Όπως είδαμε στο προηγούμενο άρθρο, υπάρχουν μηχανισμοί μέσω των οποίων ένα κράτος-μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ) μπορεί να δράσει αυτόνομα από τον EMA όταν οι καταστάσεις το απαιτούν. Και μάλιστα σε μια περίπτωση που, όπως ο ίδιος παραδέχτηκε, δεν υπάρχει εναλλακτική αποτελεσματική θεραπεία για άτομα ευπαθών ομάδων! Άλλωστε, την ίδια στιγμή η Ουγγαρία είχε ήδη δράσει αυτόνομα, αποφασίζοντας να φέρει εμβόλιο από τη Ρωσία χωρίς να ζητήσει άδεια από τον EMA. [3][11] Για να ακολουθήσει λίγες εβδομάδες μετά η Γερμανία με την παραγγελία μονοκλωνικών φαρμάκων χωρίς το φάρμακο να έχει αδειοδοτηθεί από τον ΕΜΑ. Για την ακρίβεια, μέσα στον Γενάρη του 2020, ο ΕΜΑ, όχι με δική του πρωτοβουλία αλλά απαντώντας σε σχετική ερώτηση, ενημέρωσε ότι οι εθνικοί οργανισμοί υγείας μπορούν αν θέλουν να φέρουν τα μονοκλωνικά φάρμακα χωρίς να περιμένουν τον ΕΜΑ. [15] Υπήρχαν βέβαια άτομα τα οποία μας διαβεβαίωναν τότε για το λανθασμένο των θέσεων του κ. Φιλίππου[16][11][15] αλλά φαίνεται πως δεν εισακούστηκαν.

Και τα περίεργα των θέσεων του κ. Φιλίππου δεν σταματούν εδώ. Στην ίδια συνέντευξη ισχυρίστηκε ότι ο ΕΟΦ δεν έχει την τεχνογνωσία για να κρίνει μόνος του τα θέματα ασφάλειας και αποτελεσματικότητας των μονοκλωνικών! Θυμίζουμε εδώ όχι μόνο πως ο EMA επανδρώνεται από ειδικούς που στέλνουν τα κράτη-μέλη (όπως ο καθηγητής Δ. Κούβελας που είχε υπηρετήσει σε τέτοια θέση και μας διαβεβαίωνε για τα αντίθετα από αυτά που υποστήριζε ο πρόεδρος του ΕΟΦ) αλλά και ότι σε πολλές διαδικασίες αδειοδότησης (που περιγράψαμε στο προηγούμενο άρθρο), η έγκριση δεν γίνεται άμεσα από τον EMA αλλά από τους εθνικούς οργανισμούς. Άρα, είναι απορίας άξιο αφενός το πώς ο ΕΟΦ δεν έχει ειδικούς για να κάνουν τη δουλειά που προορίζεται να κάνει και, αφετέρου, το γιατί, αν όντως δεν έχει, δεν θα μπορούσε να τους βρει (π.χ. από τον ακαδημαϊκό τομέα). Σε ερώτηση για το αν τα μονοκλωνικά φάρμακα απευθύνονται και στον υγιή πληθυσμό ή μόνο στον νοσούντα απάντησε ότι απευθύνονται και στον υγιή πληθυσμό εννοώντας ότι θα μπορούσαν να δοθούν στον οποιονδήποτε, ακόμα και χωρίς συμπτώματα ώστε να μη νοσήσει (!!;;). Εδώ πιθανότατα εννοούσε προληπτική λήψη του φαρμάκου από άτομα που βγήκαν θετικά σε τεστ SARS-CoV-2 —καθώς και σε άτομα που έχουν βγει αρνητικά σε τεστ, αλλά είχαν κάποιον στο περιβάλλον τους που έχει βγει θετικός. Χωρίς όμως να έχουν συμπτώματα. Δηλαδή, χωρίς να νοσούν. Αυτή η θέση είναι προβληματική για πολλούς λόγους. Πρώτον, γιατί το κόστος των φαρμάκων αυτών ήταν πολύ μεγάλο (1.500 με 2.000€ ανά δόση) για να το μοιράζει κανείς απλά προληπτικά. Δεύτερον, γιατί το σκεπτικό ότι παίρνει κάποιος φάρμακα για προληπτικούς λόγους έρχεται σε αντίθεση με αυτό που οι ίδιοι οι γιατροί μας δίδαξαν (ότι δεν παίρνουμε κανένα φάρμακο χωρίς σοβαρό λόγο). Πόσω μάλλον όταν ένα σκεύασμα είναι καινούργιο, με άδεια έκτακτης χρήσης (δηλαδή χωρίς ολοκληρωμένες κλινικές μελέτες). Τρίτον, γιατί σύμφωνα με τις ενδείξεις με τις οποίες κυκλοφόρησαν τα μονοκλωνικά από τον FDA δεν μπορούν να δοθούν στον οποιονδήποτε αλλά σε συγκεκριμένες κατηγορίες ατόμων και στις πρώτες μέρες μετά την έναρξη των συμπτωμάτων. Προϋποθέτει, δηλαδή, συμπτώματα και άρα νόσηση. Ήταν αντίθετο στις ενδείξεις να δοθεί χωρίς συμπτώματα. Να σημειώσουμε εδώ ότι η ένδειξη του FDA για χορήγηση πριν το άτομο νοσηλευτεί (στο νοσοκομείο) είναι κάτι που προϋποθέτει ότι υπάρχει πρωτοβάθμια φροντίδα υγείας και άρα ότι το άτομο μπορεί να μείνει στο σπίτι με παρακολούθηση. Στην Ελλάδα, που η πρωτοβάθμια φροντίδα υγείας ήταν σχεδόν ανύπαρκτη και οι ασθενείς, ειδικά των ευπαθών ομάδων, νοσηλεύονταν (προληπτικά) ήδη σε κλινικές Covid πριν μετατραπούν σε βαριά περιστατικά, η λογική λέει ότι θα μπορούσε να δοθεί και σε νοσηλευόμενους γιατί δεν αλλάζει το σκεπτικό της χορήγησης. [11] Ο κ. Φιλίππου έκανε και άλλες δηλώσεις στις 15 Δεκέμβρη που προκαλούν προβληματισμό, [3] στις οποίες δεν θα επεκταθούμε εδώ. Θα περιοριστούμε στο να πούμε ότι, μεταξύ άλλων, είχε δηλώσει τότε πως οι αντιλήψεις ότι κάποιο από τα εμβόλια που θα φέρει ο ΕΟΦ μπορεί να μην είναι ασφαλές αποτελούν θεωρίες συνωμοσίας!

Κάπου εδώ αξίζει να τονίσουμε ότι στην ίδια γραμμή με τον πρόεδρο του ΕΟΦ πάνω στο θέμα των μονοκλωνικών είχε κινηθεί [8] και ο καθηγητής Πνευμονολογίας και μέλος της Επιτροπής Εμπειρογνωμόνων Θεόδωρος Βασιλακόπουλος που τόνιζε ότι στην ουσία δεν έχει αποδειχθεί τίποτα για τα μονοκλωνικά αντισώματα (αν βοηθούν στη μείωση της νόσησης ή της θνητότητας), τη στιγμή που είχαν πάρει την ίδια άδεια από τον FDA με τα εμβόλια, ενώ την ίδια στιγμή υποστήριζε ότι η βοήθεια που προσφέρουν τα εμβόλια είναι δεδομένη. Επίσης, υποστήριζε ότι τα φάρμακα μονοκλωνικών αντισωμάτων δεν απευθύνονται σε νοσούντες αλλά μόνο σε όσους έχουν βγει θετικοί σε τεστ και όχι σε όσους έχουν ήπια ως μέτρια συμπτώματα! Μάλιστα, στη συνέντευξη που παρέθεσε τα παραπάνω προσπάθησε να στρέψει τη συζήτηση στο ότι τα μονοκλωνικά θα χρησιμοποιηθούν για να αντιμετωπιστεί η πανδημία. Δηλαδή, ότι τα φάρμακα αυτά θα έπρεπε να δίνονται σε κάθε «κρούσμα». Και άρα, κατ’ αυτόν, θα έχουμε πρόβλημα εφοδιασμού. Πραγματικά αδυνατούμε να εντοπίσουμε κάποια λογική πάνω στο επιχείρημα αυτό, όχι μόνο γιατί κανείς δεν είχε υποστηρίξει μια τέτοια χρήση των μονοκλωνικών αλλά και γιατί το ίδιο επιχείρημα θα μπορούσε να χρησιμοποιήσει και για τα εμβόλια. Πάντως, οι ισχυρισμοί του για τη χρήση των μονοκλωνικών ήταν πρωτάκουστοι σε εμάς και αδυνατούμε να βρούμε κάποια λογική δεδομένου ότι, από τη στιγμή που ένα φάρμακο βοηθάει, ακόμα και μια μικρή ποσότητα είναι προτιμότερη από καθόλου. Κάνουμε την αναφορά αυτή γιατί ο κ. Βασιλακόπουλος τοποθετήθηκε λίγα χρόνια αργότερα στη θέση του προέδρου του ΕΟΔΥ (Εθνικού Οργανισμού Δημόσιας Υγείας).

Η υποτίμηση των θεραπευτικών πρωτοκόλλων [19][21][22][20][17][18]

Ήδη από τον πρώτο καιρό της πανδημίας έγιναν πολλές προσπάθειες να βρεθεί μια αποτελεσματική θεραπευτική αγωγή για έγκαιρη αντιμετώπιση της ασθένειας Covid (μια αγωγή που να εφαρμόζεται από τις πρώτες μέρες των συμπτωμάτων). Πολλές από τις προσπάθειες αυτές επικεντρώθηκαν στη χρήση φαρμάκων που ήδη κυκλοφορούσαν εμπορικά, με την ελπίδα ότι κάποια θα μπορούσαν να επιδράσουν ευεργετικά στην αντιμετώπιση του ιού, δεδομένου ότι οι πιθανές παρενέργειες αυτών των φαρμάκων ήταν αρκετά γνωστές. Φαίνεται όμως ότι η προσπάθεια αυτή πολεμήθηκε έντονα.

Μέχρι τον Μάιο του 2020 η χλωροκίνη είχε δείξει πολύ καλά αποτελέσματα στη χρήση της (2–3 χάπια την ημέρα) κατά της Covid στο αρχικό στάδιο της νόσου και γι’ αυτό χρησιμοποιούνταν από αρκετές κλινικές σε διάφορες χώρες του κόσμου. Παραδόξως, τον Μάιο του 2020 δημοσιεύτηκε στο Lancet (ένα ιατρικό περιοδικό μεγάλου κύρους) μια μελέτη που έδειχνε ότι η χλωροκίνη επιδεινώνει την κατάσταση σε ασθενείς με Covid. Αυτό παραξένεψε πολλούς γιατρούς γιατί τα νούμερα «δεν έβγαιναν» και εκατόν πενήντα από αυτούς έστειλαν μια επιστολή στο Lancet ζητώντας πρόσβαση στα πρωτογενή δεδομένα ώστε να δούνε πώς έβγαιναν τα αποτελέσματα της έρευνας. Τότε, τρία από τα τέσσερα μέλη της ερευνητικής ομάδας έστειλαν επιστολή στο Lancet και ζητούσαν συγνώμη γιατί είχαν κάνει κάποιο λάθος στη χρήση των δεδομένων και ζήτησαν να κατέβει η μελέτη από την ιστοσελίδα του Lancet. Παράλληλα γινόταν και μια άλλη έρευνα, η οποία διακόπηκε όταν δημοσιεύτηκε το εν λόγω άρθρο του Lancet, και η οποία επίσης έδειχνε αρνητικά αποτελέσματα για τη χλωροκίνη. Όμως στην έρευνα αυτή χρησιμοποιούνταν πολύ μεγάλη ποσότητα χλωροκίνης (σχεδόν εξαπλάσια) και μάλιστα όχι στο αρχικό στάδιο αλλά σε άτομα που βρίσκονταν διασωληνωμένα σε Μονάδες Εντατικής Θεραπείας (ΜΕΘ). Το ίδιο και σε μια άλλη μελέτη που είχε γίνει από το πανεπιστήμιο της Οξφόρδης με χρηματοδότηση από τη βρετανική κυβέρνηση, το ίδρυμα Bill Gates και μια μεγάλη φαρμακευτική εταιρία, η οποία μελέτη διακόπηκε γιατί μια γιατρός που συμμετείχε κατήγγειλε τη διαδικασία επειδή έδιναν στους ασθενείς πολύ μεγάλες δόσεις. Η δημοσιότητα όμως που δόθηκε στα αρνητικά αποτελέσματα αυτών των μελετών ήταν πολύ μεγάλη και χρησιμοποιήθηκε για να προωθηθεί η χρήση της ρεμδεσιβίρης, η οποία, αν και χρησιμοποιήθηκε ευρέως στις ΗΠΑ (χωρίς όμως να πάρει θετική σύσταση από τον ΠΟΥ), εκτός του ότι ήταν πολύ πιο ακριβή από τη χλωροκίνη, δεν φαίνεται να παρείχε και σημαντική βελτίωση στην Covid-19. 

Παρόμοια επίθεση φαίνεται ότι έγινε και στην ιβερμεκτίνη. Από τα μέσα του 2020 μέχρι τον Γενάρη του 2021 η χρήση ιβερμεκτίνης είχε παρουσιάσει εξαιρετικά αποτελέσματα σε τουλάχιστον 12 κλινικές μελέτες που περιλάμβαναν την περίθαλψη τουλάχιστον 1.000 ασθενών και διάφορες δημοσιεύσεις επιστημονικών άρθρων. Και εδώ η χρήση αφορούσε τις πρώτες μέρες της ασθένειας και ιδιαίτερα για ομάδες υψηλού κινδύνου. Από τον Γενάρη του 2021 η κατάσταση άλλαξε δραματικά με τρόπο έντονα αμφιλεγόμενο. Διαστρέβλωση των συμπερασμάτων σε ένα από τα πιο σημαντικά άρθρα για την αποτελεσματικότητα της ιβερμεκτίνης, επιστημονική λογοκρισία από μέσα κοινωνικής δικτύωσης, μελέτες με λάθος (υπερβολικές) δοσολογίες ή σε πιο προχωρημένα στάδια της ασθένειας κ.ά. τα οποία υποβάθμιζαν την αποτελεσματικότητα της ιβερμεκτίνης. Δηλαδή, περίπου τα ίδια που είχαν γίνει και με την χλωροκίνη όπου οι επιτυχείς μελέτες λογοκρίθηκαν και άρθρα τα οποία χρησιμοποιήθηκαν εναντίον της δεν τη χορηγούσαν τις πρώτες μέρες της ασθένειας όπως προέβλεπαν οι θεραπευτικές αγωγές που είχαν προταθεί.

Σε γενικές γραμμές, οι μεγάλοι κρατικοί οργανισμοί φαρμάκων (FDA, EMA, MHRA) και ο ΠΟΥ δεν έδωσαν θετική σύσταση σε ούτε μία θεραπευτική προσέγγιση για την Covid-19 που περιλάμβανε υπάρχοντα φάρμακα, ενώ φαίνεται πως υπήρχαν αρκετές επιλογές με θετικά αποτελέσματα [21][22][20] και όχι μόνο οι δύο που προαναφέραμε. Οι κλινικές αυτές μελέτες που στήριζαν τη χρήση τους κρίθηκαν αναξιόπιστες επειδή είχαν μικρό αριθμό συμμετεχόντων και δεν ήταν «ελεγχόμενα τυχαιοποιημένες», όπως οι μελέτες που γίνονται από τις φαρμακευτικές εταιρίες για την αδειοδότηση ενός φαρμάκου. Βέβαια, αν και κάθε μεμονωμένη μελέτη μπορεί να μην αποτελούσε σημαντική ένδειξη, όλες μαζί φαίνεται πως συνέκλιναν προς το συμπέρασμα ότι τα θεραπευτικά πρωτόκολλα που εφαρμόζονταν ήταν αποδοτικά. Άλλωστε δεν μπορεί, κατά τη διάρκεια μιας πανδημίας, που η εύρεση μιας αποτελεσματικής θεραπείας επείγει, να παραγνωρίζεις ενδείξεις που προέρχονται από την κλινική αντιμετώπιση περιστατικών και να στηρίζεσαι μόνο στις ελεγχόμενες τυχαιοποιημένες κλινικές μελέτες, οι οποίες όχι μόνο είναι χρονοβόρες στον σχεδιασμό και την εκτέλεσή τους αλλά και ιδιαίτερα κοστοβόρες (ώστε να μπορούν να γίνουν μόνο από όσους διαθέτουν ισχυρή χρηματοδότηση).

Δεν θα αρχίσουμε να κάνουμε υποθέσεις σε αυτό το σημείο, αλλά δεν μπορούμε και να αγνοούμε κάποια στοιχεία τα οποία πρέπει να λαμβάνονται υπόψη, γιατί ξέρουμε ότι στη ζωή υπάρχουν και συμφέροντα. Άρα, δύο πιθανά κίνητρα πίσω από τη μη αναγνώριση των εναλλακτικών θεραπειών είναι τα εξής. Το πρώτο είναι οι οικονομικές σχέσεις μεταξύ των οργανισμών αυτών ή και μεμονωμένων ατόμων που έχουν σημαντική θέση στους οργανισμούς αυτούς (π.χ. ως μέρη του διοικητικού συμβουλίου ή ως αξιολογητές) και τις οποίες περιγράψαμε στο προηγούμενο άρθρο. Το δεύτερο είναι πως η παραδοχή ότι κάποιο φάρμακο (ή γενικά ένα θεραπευτικό πρωτόκολλο το οποίο θα βασιζόταν σε υπάρχοντα φάρμακα) αποτελούσε αποτελεσματική θεραπεία θα δημιουργούσε αυτόματα πρόβλημα στην έκτακτη άδεια (EUA) που είχαν πάρει τα εμβόλια Covid, η οποία είχε ως προϋπόθεση την απουσία αποτελεσματικής θεραπευτικής αγωγής.

Η υποτίμηση της φυσικής νόσησης

Όπως αναφέραμε στο προηγούμενο άρθρο, τα εμβόλια απλά προσπαθούν να ενεργοποιήσουν τον φυσικό μηχανισμό που διαθέτει ο οργανισμός για την αναγνώριση ενός εισβολέα (παθογόνου οργανισμού), εισάγοντας στον οργανισμό ένα από τα χαρακτηριστικά του εισβολέα (αντιγόνο) αλλά σε ακίνδυνη μορφή ή σε μικρή ποσότητα. Το μεγάλο τεχνολογικό επίτευγμα είναι η διαδικασία με την οποία καταφέρνουμε να εξασθενήσουμε τον εν λόγω μικροοργανισμό ή να πάρουμε το κατάλληλο τμήμα του ή να κατασκευάσουμε την τοξίνη που αυτός παράγει και να την τοποθετήσουμε στο εμβόλιο σε κατάλληλη ποσότητα χωρίς το υλικό του εμβολίου να μολυνθεί από άλλα ανεπιθύμητα στοιχεία. Από τη στιγμή που τα υλικά του εμβολίου θα μπουν στο σώμα μας, την υπόλοιπη δουλειά την αναλαμβάνει το ανοσοποιητικό, το οποίο ελπίζουμε ότι θα συμπεριφερθεί περίπου όπως και στην παρουσία του πραγματικού παθογόνου. Αυτό σημαίνει πως όλη αυτή η διαδικασία δεν έχει ιδιαίτερο νόημα για όσους έχουν ήδη νοσήσει. [19][23][131] Παρόλα αυτά είχε ξεκινήσει ήδη από το 2021 μια, ανούσια κατά τη γνώμη μας (αλλά ο καθένας το κρίνει όπως νομίζει), συζήτηση σε ΜΜΕ και επιστημονικά περιοδικά, για το αν η φυσική νόσηση προστατεύει καλύτερα από τον εμβολιασμό. [24][25][26][27] Πώς θα μπορούσε η εισαγωγή ενός συγκεκριμένου αντιγόνου (της συγκεκριμένης ακίδας) του ιού να παράσχει καλύτερη προετοιμασία του οργανισμού από την παρουσία ολόκληρου του ιού που θα προκαλούσε την εκπαίδευση του οργανισμού σε όλα τα αντιγόνα του;

Και πάλι κατά τη γνώμη μας, η όλη φιλολογία γύρω από το θέμα αναπτύχθηκε γιατί η παραδοχή του αυτονόητου (ότι ο εμβολιασμός δεν έχει νόημα για όποιον έχει ήδη νοσήσει) χαλούσε το αφήγημα περί υποχρεωτικού εμβολιασμού, δεδομένου ότι μέχρι να αναπτυχθεί, να εγκριθεί, να παραχθεί και να διανεμηθεί ένα εμβόλιο για τον ιό ένα μεγάλο μέρος του πληθυσμού (ιδιαίτερα παιδιά, νέοι και μεσήλικες εργαζόμενοι) θα έχει ήδη έρθει σε επαφή με τον ιό λόγω της έντονης κινητικότητάς του. Άρα, το εμβόλιο θα είχε νόημα μόνο για ευπαθείς ομάδες. Ας μην ξεχνάμε ότι τα ποσά που διακυβεύονταν ήταν τεράστια. Ήδη από τις 22 Ιουλίου 2020 (πριν καν η Pfizer ξεκινήσει τη «Φάση 2» των κλινικών μελετών) το Υπουργείο Άμυνας και το Υπουργείο Υγείας των ΗΠΑ είχαν υπογράψει συμφωνία με τη Pfizer για τη μαζική παραγωγή και αγορά 100 εκατομμυρίων δόσεων του εμβολίου, εφόσον αυτό λάμβανε άδεια κυκλοφορίας, με δικαίωμα προαίρεσης για ακόμα 500 εκατομμύρια δόσεις. [23]

Βέβαια, οποιοσδήποτε επιστήμονας (ή μη) μπορεί να πιστεύει ότι κάποια στιγμή μπορεί να αναπτυχθεί κάποιο εμβόλιο το οποίο θα ξεπερνά τη φύση και θα κάνει το ανοσοποιητικό να δρα πιο αποδοτικά από ό,τι κάνει μόνο του. Όμως, αυτό όχι μόνο δεν είναι ο κανόνας αλλά είναι και κάτι εξαιρετικά απίθανο, αν όχι αδύνατο. Έχει ενδιαφέρον μια ανάρτηση [28] του ίδιου του Anthony Fauci το 2016 όπου στην ουσία έλεγε πως η ανάπτυξη εμβολίων για παθογόνα για τα οποία η φυσική ανοσία δεν προστατεύει καλά είναι εξαιρετικά δύσκολη γιατί δεν έχουμε καλό φυσικό «μοντέλο προστασίας» ώστε να το μιμηθούμε.

Παρόλα αυτά, για κάποιον λόγο, η επίδραση της φυσικής ανοσίας υποτιμήθηκε. Σχεδόν αυθαίρετα η διάρκειά της θεωρήθηκε αρχικά ως τρίμηνη και αργότερα, με παρέμβαση της Κομισιόν, έγινε εξάμηνη. [19] Είναι ενδιαφέρων ο τρόπος με τον οποίο μέρος της επιστημονικής κοινότητας προσπάθησε να εξαφανίσει τον ρόλο που παίζει η φυσική μόλυνση στην απόκτηση ανοσίας. Στο παιχνίδι αυτό συμμετείχε και ο ΠΟΥ, ο οποίος άλλαξε για ένα διάστημα τον ορισμό της «ανοσίας αγέλης» που είχε στην ιστοσελίδα του ώστε να εξαφανίσει κάθε αναφορά σε ανοσία μέσω φυσικής μόλυνσης. [29]

Όπως ήδη αναφέραμε, αυτός που έχει νοσήσει μέσω φυσικής μόλυνσης έχει έρθει σε επαφή με το σύνολο του ιού και γι’ αυτό ο οργανισμός του μπορεί να αναγνωρίσει πολύ καλύτερα τον ιό και τις μεταλλάξεις του, σε αντίθεση με τον εμβολιασμένο, ο οργανισμός του οποίου έχει εκπαιδευτεί να αναγνωρίζει ένα συγκεκριμένο τμήμα του ιού (τη συγκεκριμένη ακίδα). Έτσι, μια μικρή μετάλλαξη της ακίδας μπορεί να καταστήσει άχρηστη την ανοσία που έχει επιτευχθεί μέσω των συγκεκριμένων εμβολίων, σε αντίθεση με την ανοσία που έχει επιτευχθεί μέσω φυσικής μόλυνσης. [30][20]

Όπως και να έχει, η υποτίμηση της φυσικής ανοσίας και της έλλειψη κινδύνου από την Covid για ένα μεγάλο τμήμα του πληθυσμού συνδέθηκε έντονα με το θέμα του υποχρεωτικού εμβολιασμού και το κατά πόσο ο τελευταίος ήταν πράγματι ένα αναγκαίο μέτρο. Να θυμίσουμε ότι τον Ιούλιο του 2021, όταν οι νοσήσεις των νέων και εφήβων ήταν από ελαφριές μέχρι πολύ ελαφριές, εμείς προσπαθούσαμε να τους εμβολιάσουμε, την ίδια στιγμή που άλλες χώρες δεν είχαν προχωρήσει ακόμα σε εμβολιασμούς ηλικιών κάτω των 40. [31]

Η υποτίμηση της επίδρασης του τρόπου ζωής [19][22][20][135]

Ήδη από τα τέλη του 2020 υπήρχαν μελέτες που έδειχναν ότι η έλλειψη βιταμίνης C και D, η έλλειψη ψευδαργύρου και η απουσία άσκησης συμβάλλουν αρνητικά στην αντιμετώπιση της ασθένειας Covid. Οι μελέτες αυτές επεκτάθηκαν και σε άλλους τομείς δείχνοντας και άλλους παράγοντες των διατροφικών και άλλων συνηθειών μας που μπορούσαν να συμβάλουν στην καλύτερη αντιμετώπιση της Covid όπως ο επαρκής ύπνος, μια ισορροπημένη διατροφή με αρκετά προβιοτικά, η επαρκής έκθεση στον ήλιο κ.ά. Με άλλα λόγια, μια “αγωγή” που θα συνδύαζε όλους αυτούς τους παράγοντες, σε άτομα που δεν ήταν προχωρημένης ηλικίας, θα μπορούσε να συμβάλει αρκετά στην αντιμετώπιση μιας ασθένειας η οποία φαινόταν ήδη από τότε ότι δεν είναι τόσο επικίνδυνη όσο αρχικά πιστεύαμε. Παρόλα αυτά, με εξαίρεση λίγους γιατρούς, μια τέτοια αγωγή προβλήθηκε από ελάχιστα έως καθόλου ως τρόπος θωράκισης απέναντι στην ασθένεια Covid από τα περισσότερα ΜΜΕ και ιατρικούς συλλόγους.

Η πολιτική διαχείριση της κατάστασης

Η αναγκαιότητα των lockdown

Φαίνεται πως οι αρχικές αντιδράσεις στη διαχείριση της πανδημίας δεν ήταν κοινές. Χώρες όπως οι ΗΠΑ, η Βρετανία, η Σουηδία, η Ολλανδία και η Γερμανία προσπάθησαν να αποφύγουν τα lockdown. [32] Ο επιδημιολόγος Michael Osterholm, και σύμβουλος του προέδρου των ΗΠΑ Joe Biden, είχε προτείνει τον Μάρτιο του 2020 μια «εστιασμένη προστασία». Δηλαδή, ο (αυτο)περιορισμός της κινητικότητας να εφαρμοστεί μόνο στις ευπαθείς ομάδες γιατί καμία ανοσία αγέλης δεν θα μπορούσε να επιτευχθεί σύντομα. Έτσι, ένα προσωρινό lockdown θα ήταν ανούσιο και η διάρκεια ενός lockdown που θα μπορούσε πιθανότατα να επιφέρει αποτελέσματα ήταν τόσο μεγάλη (τα μοντέλα μιλούσαν για 18 μήνες) που ο αντίκτυπος (κοινωνικός, οικονομικός κ.λπ.) θα ήταν τεράστιος. [33][34] Στο ίδιο μήκος κύματος βρίσκονταν τότε τόσο ο επικεφαλής ιατρικός σύμβουλος της βρετανικής κυβέρνησης Patrick Vallance, όσο και ο επιδημιολόγος και σύμβουλος της βρετανικής κυβέρνησης Graham Medley ο οποίος τόνιζε ότι ο SARS-CoV-2 πιθανότατα θα ακολουθήσει την ίδια πορεία με τους άλλους κορονοϊούς, για να καταλήξει μετά από μερικά κύματα κορύφωσης να γίνει ενδημικός. Γι’ αυτό, δεδομένης της απουσίας εμβολίου, η καλύτερη προσέγγιση είναι η σταδιακή απόκτηση μιας ανοσίας αγέλης μέσω της αναπόφευκτης φυσικής μόλυνσης από τον ιό, τονίζοντας, τόσο ο ίδιος όσο και ο πρωθυπουργός Boris Johnson, ότι θα πρέπει να προστατευθούν οι ευπαθείς ομάδες. [35][29] Πριν περάσουν πολλές μέρες κάποιοι επιτέθηκαν στην παραπάνω προσέγγιση διαστρεβλώνοντάς την. Την παρουσίασαν ως μια προσέγγιση του «δεν κάνω τίποτα και περιμένω να μολυνθούν όλοι» υποστηρίζοντας ότι ήταν ανεύθυνη και θα οδηγούσε σε μια εκατόμβη θανάτων. Το ίδιο παιχνίδι έπαιξε και ο ΠΟΥ, που ενδεικτικά ανέφερε τον Μάιο του 2020 ότι «οι άνθρωποι δεν είναι αγέλη».

Εγκλεισμός

Στην αλλαγή πολιτικής συνέβαλαν και κάποιες μοντελοποιήσεις [20][36] της εξέλιξης της πανδημίας που έδειχναν ότι το σύστημα υγείας δεν θα μπορούσε να διαχειριστεί την κατάσταση. Μάλιστα, το πανεπιστήμιο Imperial College είχε αναπτύξει δύο μοντέλα για την εκτίμηση της επίδρασης των lockdown. Τα δύο μοντέλα έδιναν εντελώς διαφορετικά αποτελέσματα: το πρώτο έδειχνε ότι στις δυτικοευρωπαϊκές χώρες το lockdown ήταν αποτελεσματικό κατά το πρώτο κύμα, ενώ το δεύτερο έδειχνε ότι το lockdown δεν είχε καμία επίδραση. Το πανεπιστήμιο δημοσίευσε στο δημοφιλές επιστημονικό περιοδικό Nature μόνο το πρώτο άρθρο. Όμως, σύμφωνα με τον Γ. Ιωαννίδη το δεύτερο μοντέλο φαινόταν να είναι πιο σωστό. Παρεμπιπτόντως, για την Ελλάδα, και τα δύο μοντέλα έδειχναν ότι το πρώτο lockdown δεν είχε καμία αποτελεσματικότητα. 

Η επίθεση στην εστιασμένη προστασία βασίστηκε σε μια διαστρέβλωση που αφορά τον στόχο που πρέπει να έχει η διαχείριση της δημόσιας υγείας σε περίοδο πανδημίας. Ο στόχος αυτός δεν είναι η ελαχιστοποίηση του αριθμού των μολύνσεων από τον ιό αλλά η ελαχιστοποίηση των βλαπτικών συνεπειών της πανδημίας. Και αυτό γιατί, από τη μία, μπορεί ένας ιός (ή ένα καινούργιο στέλεχος ιού) να μην είναι επικίνδυνος στην πλειοψηφία του πληθυσμού και, από την άλλη, γιατί κάποια μέτρα διαχείρισης μπορεί να βλάπτουν (άμεσα ή έμμεσα) την υγεία ορισμένων πληθυσμιακών ομάδων. Η ελαχιστοποίηση των βλαπτικών συνεπειών τα λαμβάνει όλα υπόψη. Αν το σκεφτούμε λίγο θα καταλάβουμε πως είναι λογικό. Τα ενδημικά κύματα εξάρσεων που έχουμε κάθε χρόνο στη γρίπη και τα οποία συνήθως οδηγούν σε αρκετές εκατοντάδες έως μερικές χιλιάδες θανάτους δεν μας κάνουν να κηρύσσουμε κατάσταση πανδημίας, εφαρμόζοντας μέτρα που έχουν αρνητικό αντίκτυπο στη δημόσια υγεία (η οποία, ως ορισμός, περιλαμβάνει και την ψυχική υγεία), ούτε μας κάνουν να προσπαθούμε να σταματήσουμε τις μολύνσεις. Αντίθετα, καθοδηγούμε τον πληθυσμό στο πώς να διατηρεί δυνατό το ανοσοποιητικό του και τις ευπαθείς ομάδες για το πώς να λάβουν κάποια επιπλέον μέτρα προστασίας.

Άλλωστε, και από ιστορικής άποψης, [37] στις χώρες του δυτικού πολιτισμού, δεν έχει εφαρμοστεί ποτέ γενικός εγκλεισμός (general lockdown) ως μέτρο αντιμετώπισης μιας πανδημίας. Από την ισπανική γρίπη του 1918 στην πανδημία της ασιατικής γρίπης του 1957 και από τη γρίπη του Χονγκ-Κονγκ του 1968 μέχρι την πανδημία της γρίπης Η1Ν1 δεν είχε γίνει ποτέ προσπάθεια να ελεγχθεί η μετάδοση ενός ιού με εγκλεισμό όλου του πληθυσμού. Παράλληλα, ούτε φαίνεται να υπάρχουν στοιχεία που να στηρίζουν εγκλεισμούς μεγάλης διάρκειας ως αποτελεσματικό μέτρο αντιμετώπισης μιας πανδημίας. Αντίθετα, είναι αρκετά εύκολο να απαριθμήσει κανείς έναν μεγάλο αριθμό από αρνητικές συνέπειες ενός τέτοιου μέτρου στη δημόσια υγεία. Σε ιούς με χαμηλή μεταδοτικότητα και υψηλή θνησιμότητα, όπως ο ιός SARS-CoV του 2003 (που προκαλούσε το σύνδρομο SARS), η μετάδοση ελεγχόταν με την απομόνωση των (περιορισμένων σε αριθμό) ασθενών.

Η διαστρέβλωση του στόχου της διαχείρισης στηρίχθηκε στην αποσιώπηση της τεράστιας διαφοροποίησης κινδύνου που εμφάνιζε ο ιός SARS-CoV-2 ανά ηλικιακή κατηγορία και ανάλογα με το αν υπήρχαν (συνήθως χρόνια) υποκείμενα νοσήματα. Και η διαστρέβλωση δεν έγινε αντιληπτή από το ευρύ κοινό γιατί δεν υπήρξε ούτε διάλογος, ούτε αντίλογος πάνω στο θέμα. Οι υποστηρικτές της εστιασμένης προστασίας όχι μόνο δεν προσκλήθηκαν σε κάποιο debate πάνω στο θέμα (για κάποιο λόγο κανείς δεν δεχόταν να εμφανιστεί μαζί τους σε μια δημόσια αντιπαράθεση) αλλά λογοκρίθηκαν και δυσφημήθηκαν έντονα σε ΜΜΕ και μέσα κοινωνικής δικτύωσης (βλ. συνέχεια). Και αυτό δεν έγινε μόνο στην Ελλάδα.

Η ιδέα της ανοσίας αγέλης από τους υποστηρικτές της εστιασμένης προστασίας επανήλθε τον Οκτώβρη του 2020 με τη δημοσίευση μιας ανοιχτής επιστολής με τον τίτλο «The Great Barrington Declaration». Την επιστολή υπέγραφαν η επιδημιολόγος του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης Sunetra Gupta, ο καθηγητής Οικονομικών της Υγείας στο Πανεπιστήμιο του Στάνφορντ Jayanta Bhattacharya και ο βιοστατιστικολόγος καθηγητής του Χάρβαρντ Martin Kulldorff. Την επιστολή αυτή υπέγραψαν στη συνέχεια και χιλιάδες γιατροί, υγειονομικοί και επιστήμονες της ιατρικής και της δημόσιας υγείας. [38][39] Η επιστολή αυτή εξέφραζε σοβαρές επιφυλάξεις για τις πολιτικές των lockdown που ακολουθούνταν, επισημαίνοντας ότι αυτές θα έχουν σοβαρές βραχυπρόθεσμες και μακροπρόθεσμες επιπτώσεις στη δημόσια υγεία. Ταυτόχρονα, εξηγούσαν ότι τα στοιχεία για την επικινδυνότητα του ιού έδειχναν ότι αυτοί που κινδυνεύουν περισσότερο είναι οι ηλικιωμένοι και όσοι είχαν κάποια σοβαρή πάθηση/ασθένεια, και γι’ αυτό δεν υπήρχε λόγος να εμποδίσουμε την ανάπτυξη αντισωμάτων μέσω φυσικής μόλυνσης στα τμήματα του πληθυσμού που δεν κινδύνευαν, προστατεύοντας ταυτόχρονα τις ευπαθείς ομάδες. Κάποιοι επιστήμονες και άτομα με σημαντικό θεσμικό ρόλο, όπως ο επικεφαλής του ΠΟΥ Tedros Adhanom Ghebreyesus και ο διευθυντής του NIAID Anthony Fauci (που αργότερα έγινε βασικός σύμβουλος του Λευκού Οίκου στη διαχείριση της πανδημίας), επιτέθηκαν στην προσέγγιση της «εστιασμένης προστασίας», χαρακτηρίζοντάς την απάνθρωπη και ανόητη, αγνοώντας εντελώς την ουσία της διακήρυξης. Μάλιστα, δημοσίευσαν και άρθρα στα οποία υποστήριζαν ότι η επίτευξη ανοσίας αγέλης μέσω φυσικών μολύνσεων δεν έχει επιτευχθεί ποτέ στο παρελθόν! [29]

Με την έλευση των πρώτων εμβολίων, η εξάλειψη της μετάδοσης μέσω μιας εμβολιαστικής ανοσίας αγέλης άρχισε να διαφημίζεται ως δεδομένο από πολλούς (μεταξύ των οποίων και ο Anthony Fauci τον Μάιο του 2021), οι οποίοι καλούσαν τους πάντες να εμβολιαστούν όχι μόνο για να προστατέψουν τον εαυτό τους αλλά και τους άλλους, συμβάλλοντας στην εξαφάνιση του ιού. Η επίσημη διάψευση (την ανεπίσημη την είδαμε πιο πάνω) των προσδοκιών δεν άργησε να έρθει. Ήδη τον Ιανουάριο του 2022 ο Fauci μας ενημέρωνε ότι κανένας δεν θα μπορέσει να αποφύγει την παραλλαγή Όμικρον. [40] Η υπόσχεση για ανοσία αγέλης εξαφανίστηκε και η νέα υπόσχεση ήταν ότι παρόλα αυτά θα έχουμε πολύ λίγους θανάτους και εισαγωγές σε νοσοκομείο για τους εμβολιασμένους. Να τονίσω εδώ ότι οι κλινικές μελέτες των εμβολίων (όσες είχαν προλάβει να γίνουν) δεν ερευνούσαν την αποτελεσματικότητα του εμβολίου σε βαριές περιπτώσεις. [41] Το τονίζουμε αυτό γιατί, από κάποιο σημείο και μετά, ως πλεονέκτημα των εμβολίων παρουσιάστηκε η αποφυγή της βαριάς νόσησης. Η διάψευση και αυτής της υπόσχεσης ήρθε μέσα στο ίδιο έτος και όχι μόνο για τη νέα παραλλαγή (Όμικρον), αλλά και για την προηγούμενη (Δέλτα). Η ειρωνεία της υπόθεσης είναι πως χώρες οι οποίες δεν ακολούθησαν την πολιτική των lockdown, όπως η Σουηδία, πέρα από μια αρχική αποτυχία στην προστασία των ευπαθών ομάδων (ειδικά στα γηροκομεία) η οποία έδωσε την πρώτη περίοδο περισσότερους θανάτους σε σύγκριση με την ΕΕ, τη Βρετανία και τις ΗΠΑ (εντύπωση με την οποία έμεινε ο περισσότερος κόσμος), κατάφερε τελικά να πετύχει σημαντικά χαμηλότερη θνησιμότητα τόσο από Covid όσο και γενικότερα (από όλες τις αιτίες θανάτου). [29] Να τονίσουμε εδώ ότι η αρχική αποτυχία της Σουηδίας στην προστασία των γηροκομείων είχε μεγάλο αντίκτυπο γιατί είναι μια χώρα με πολλά γηροκομεία (το ποσοστό του ηλικιωμένου πληθυσμού που βρίσκεται σε γηροκομεία είναι έξι φορές μεγαλύτερο από ό,τι της Ελλάδας). [36]

Το να ισχυριστεί κανείς, όπως κάνουν πολλοί, ότι το lockdown ωφέλησε περισσότερο από ό,τι έβλαψε είναι μια γενικόλογη δήλωση η οποία συνοδεύεται συχνά από το ψευδοεπιχείρημα ότι αν δεν είχαμε κάνει lockdown θα είχαμε πολλούς περισσότερους νεκρούς. Ο ισχυρισμός αυτός στηρίζεται σε δύο υποθέσεις. Στο ότι η αναμονή άξιζε (ωφεληθήκαμε αρκετά από τα εμβόλια) και στο ότι το lockdown περιόρισε κατά πολύ τη διάδοση του ιού σε άτομα τα οποία θα πέθαιναν αν έρχονταν σε επαφή με αυτόν. Το θέμα των εμβολίων, όπως και το θέμα της επικινδυνότητας του ιού, καλύφθηκαν στο προηγούμενο άρθρο. Η υπόθεση για τον αριθμό των νεκρών που θα είχαμε χωρίς τα lockdown είναι αβάσιμη για πολλούς λόγους. Ο πρώτος είναι γιατί, όσοι χρησιμοποιούν αυτή την υπόθεση, συγκρίνουν δύο καταστάσεις όπου, για να αντιμετωπίσουμε την πανδημία, στη μία κάνουμε lockdown και στην άλλη δεν κάνουμε τίποτα. Πολλοί είτε ξαφνιάζονται, είτε δεν δέχονται καν (θα μπορούσες να τους πεις «αρνητές της σκέψης», αν σου αρέσουν οι εκφράσεις που έχουν μέσα το «αρνητές» —εμάς δεν μας αρέσουν) το σκεπτικό ότι θα μπορούσαμε να περιορίσουμε και να προστατέψουμε από την έκθεση στον ιό τις ευπαθείς ομάδες (οι οποίες ήταν αρκετά γνωστές ήδη από το 2020) αντί για ολόκληρο τον πληθυσμό. Ο δεύτερος λόγος που δεν μπορούμε να κάνουμε υποθέσεις για τον αριθμό των νεκρών που θα είχαμε χωρίς lockdown είναι γιατί κανείς δεν μπορεί να διαβεβαιώσει ή να αποκλείσει το αν όσοι προστατεύτηκαν από τα lockdown πέθαναν αργότερα, όταν δεν είχαμε lockdown επειδή ήρθαν σε επαφή με την παραλλαγή Δέλτα ή την Όμικρον ή… κάποια άλλη. Τρίτον, γιατί όσοι υποστηρίζουν αυτή την υπόθεση παραγνωρίζουν τις αρνητικές επιπτώσεις που είχαν τα lockdown στη δημόσια υγεία. [20][36] Για παράδειγμα, τα lockdown επέφεραν σημαντικό πλήγμα στην οικονομία το οποίο άφησε μεγαλύτερο αντίκτυπο στα χαμηλά οικονομικά στρώματα. Και, ως γνωστόν, η κακή οικονομική κατάσταση συχνά μεταφράζεται σε χαμηλότερης ποιότητας διατροφή, λιγότερα χρήματα για θέρμανση/κλιματισμό, λιγότερα έξοδα για την υγεία, άγχος κ.ο.κ. Επίσης, ο παρατεταμένος εγκλεισμός ήταν κάτι που δεν μπορούσαν όλοι να διαχειριστούν με την ίδια επιτυχία. Σε αρκετό κόσμο δημιούργησε έντονη ψυχολογική πίεση (άγχος, κατάθλιψη κ.λπ.), η οποία μεταφράστηκε τόσο σε κοινωνικά προβλήματα όσο και σε ψυχοσωματικά. Ένας άλλος αντίκτυπος ήταν η μειωμένη άσκηση (μεταξύ άλλων, αραίωσε ο κόσμος στα γυμναστήρια και σταμάτησαν οι αθλητικές δραστηριότητες) και η μείωση της βιταμίνης D λόγω μειωμένης έκθεσης στον ήλιο. Η εξαιρετικά μειωμένη κοινωνικότητα πολλών πιθανόν να εξασθένησε και το ανοσοποιητικό τους σύστημα (σε αυτό ίσως συνέβαλε αρκετά και η χρήση μάσκας, στην οποία θα αναφερθούμε παρακάτω). Ακόμα, ο φόβος της έκθεσης οδήγησε πολλούς να αμελήσουν τη φροντίδα των χρόνιων νοσημάτων τους. Τέλος, υπήρξαν μελέτες που έδειχναν το κόστος σε ζωές μόνο και μόνο από το κλείσιμο των σχολείων κατά τη διάρκεια του lockdown. Τέτοιες συνέπειες συνήθως δεν λαμβάνονται υπόψη από τους περισσότερους γιατί δεν τις υφιστάμεθα άμεσα αλλά σε βάθος χρόνου (μείωση του προσδόκιμου ζωής). Είναι όμως αντικείμενο μελέτης της επιδημιολογίας και (πρέπει να) λαμβάνονται υπόψη στη λήψη αποφάσεων.

Το ζήτημα της αναστολής των ανεμβολίαστων υγειονομικών

Από την 1η Σεπτεμβρίου του 2021, με απόφαση της κυβέρνησης, οι υγειονομικοί στην Ελλάδα ήταν υποχρεωμένοι να εμβολιαστούν για την Covid. Διαφορετικά θα έμπαιναν σε αναστολή χωρίς να μπορούν να εργαστούν. [19] Ήταν η εποχή που ο τότε Υπουργός Ανάπτυξης Άδωνις Γεωργιάδης θεωρούσε ότι όσοι υγειονομικοί δεν εμβολιάζονται θα έπρεπε να αλλάξουν επάγγελμα. [42] Όπως είδαμε παραπάνω, αυτό έγινε μια περίοδο που είχαμε ήδη ισχυρές ενδείξεις ότι το εμβόλιο έχει πολύ χαμηλή αποτελεσματικότητα και πως δεν εμποδίζει τη μετάδοση και τη νόσηση. Έτσι, ένας σημαντικός αριθμός υγειονομικών εγκατέλειψε το σύστημα υγείας την ίδια περίοδο που αυτό δυσκολευόταν να διαχειριστεί την κατάσταση. Τον Απρίλιο του 2022 η κυβέρνηση επέκτεινε τη διάρκεια της αναστολής. Μια επέκταση που, αν και εφαρμόστηκε για ένα διάστημα, στη συνέχεια κρίθηκε αντισυνταγματική από το Συμβούλιο της Επικρατείας (ΣτΕ) λόγω μη επαναξιολόγησης των επιδημιολογικών δεδομένων. [19][43]

Ο στρατιωτικός γιατρός, με τον βαθμό του λοχαγού, Παναγιώτης Καραναγνώστης μπήκε σε υποχρεωτική αναστολή εργασίας το 2021 με πλήρη διακοπή μισθού, γιατί αρνήθηκε να εμβολιαστεί, καθώς έκρινε, σύμφωνα με τις ιατρικές του γνώσεις, ότι ως νέος και υγιής άνθρωπος δεν διατρέχει αξιόλογο κίνδυνο από τον ιό SARS-CoV-2 και ότι ο κίνδυνος από μια πιθανή βλάβη εξαιτίας του εμβολιασμού ήταν μεγαλύτερος από το πιθανό όφελος. Δυστυχώς, ο κ. Καραναγνώστης ως στρατιωτικός γιατρός δεν μπορούσε τα χρόνια της αναστολής να εργαστεί πουθενά αλλού, καθώς σύμφωνα με τα ισχύοντα, αν παραιτούνταν, θα έπρεπε να αποζημιώσει τον Ελληνικό Στρατό με 150.000 ευρώ. Προσέφυγε δικαστικά στο Στρατοδικείο Αθηνών, όπου υπάγεται, και δικαιώθηκε οριστικά και αμετάκλητα. Το Στρατοδικείο, μάλιστα, παραδέχθηκε στην πρόσφατη απόφασή του ότι «τα εμβόλια προκάλεσαν και προκαλούν παρενέργειες σε πολλούς ανθρώπους». [44][45]

Για λόγους πληροφόρησης και μόνο αξίζει να αναφέρουμε εδώ ότι η Σύμβαση για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα και τη Βιοϊατρική του 1997 (γνωστή και ως «Σύμβαση του Οβιέδο»), η οποία έχει υπογραφεί και από την Ελλάδα, απαγορεύει καταρχήν την επιβολή ιατρικής πράξης και έρευνας σε ασθενείς χωρίς τη συναίνεση του ασθενούς. Προβλέπει εξαιρέσεις για λόγους δημοσίας υγείας (όχι όμως άμεσης επιβολής —«να σε πιάσω να σου κάνω μια ιατρική πράξη με το ζόρι»), αλλά ταυτόχρονα αναφέρει ότι η εξαίρεση δεν πρέπει να παραβιάζει την αρχή της αναγκαιότητας και της αναλογικότητας. Δηλαδή, θέτει το ερώτημα αν το μέτρο που επιβάλλεται μπορεί να επιτύχει τον επιδιωκόμενο σκοπό και σε ποιο βαθμό. Ο σκοπός του υποχρεωτικού εμβολιασμού των υγειονομικών ήταν ο περιορισμός της μετάδοσης του SARS-CoV-2 στα νοσοκομεία. Για να επιτευχθεί αυτό, θα έπρεπε τα εμβόλια να σταματήσουν τη μετάδοση. Όμως τα έγγραφα που είχαν καταθέσει οι εταιρίες που κατασκεύαζαν τα φάρμακα δεν έλεγαν ότι το εμβόλιο σταματάει τη μετάδοση (άλλωστε, όπως είδαμε στο προηγούμενο άρθρο, η μετάδοση δεν αποτελούσε καν αντικείμενο των κλινικών μελετών που είχαν κάνει). Επίσης, οι πρώτες ενδείξεις που είχαμε δεν έδειχναν ότι το εμβόλιο αποτρέπει τη μετάδοση. [19] Να μην ξεχάσουμε να αναφέρουμε ότι, τον πρώτο καιρό, που οι κυβερνητικές επιτροπές μιλούσαν για αποτροπή μετάδοσης και νόσησης μέσω του εμβολιασμού, οι εταιρίες που τα κατασκεύαζαν ξέχασαν να βγουν και να διευκρινίσουν ότι αυτό δεν προκύπτει από κάπου. Αργότερα, πήραν θέση λέγοντας ότι δεν ξέρουν κατά πόσο θα μεταδίδει τον ιό ένας εμβολιασμένος.

Το ζήτημα της αξιοπιστίας των διαγνωστικών τεστ [20]

Τόσο τα rapid test όσο και τα μοριακά (PCR test) είναι τεστ ανίχνευσης της παρουσίας του ιού στον οργανισμό. Η διαφορά είναι ότι το πρώτο είναι τεστ αντιγόνου (δηλαδή ανιχνεύει πρωτεΐνες του ιού οι οποίες ενεργοποιούν το ανοσοποιητικό) ενώ το PCR ανιχνεύει γενετικό υλικό (RNA) του ιού. Το rapid test μπορεί να γίνει από οποιονδήποτε και σχετικά γρήγορα αλλά έχει μια τάση να δίνει «ψευδώς αρνητικό» αποτέλεσμα (να μην ανιχνεύει τον ιό όταν είναι εκεί). Το PCR είναι πιο χρονοβόρο, απαιτεί εργαστηριακές εγκαταστάσεις αλλά έχει μια τάση να δίνει «ψευδώς θετικό» αποτέλεσμα (είμαστε αρκετά σίγουροι όταν βγαίνει αρνητικό αλλά όχι τόσο σίγουροι όταν βγαίνει θετικό). [46]

Μια από τις βασικές τεχνικές παρακολούθησης της πανδημίας που χρησιμοποιήθηκε ήταν η παρακολούθηση του αριθμού των «κρουσμάτων», αρχικά μέσω των τεστ αυτοδιάγνωσης (self-test) και αργότερα μέσω των rapid test, τα οποία είτε γίνονταν στα φαρμακεία και δηλώνονταν από τον φαρμακοποιό, είτε γίνονταν δωρεάν σε διάφορα σημεία των πόλεων από δημόσιες δομές. Ποια ήταν όμως η αξιοπιστία αυτών των τεστ; Ήδη από τον Δεκέμβριο του 2020, ο καθηγητής Πνευμονολογίας Θ. Βασιλακόπουλος αναφέρει ότι η αξιοπιστία των τεστ είναι μικρή γιατί ένα μεγάλο ποσοστό των τεστ βγαίνει ψευδώς αρνητικό. [8] Τον Απρίλιο του 2021 ο καθηγητής Κ. Γιαννακάκης μιλάει για μια αξιοπιστία των self-test γύρω στο 25%. [47] Τον Μάιο του 2021, σύμφωνα με στοιχεία του ΕΟΔΥ, φαίνεται πως μόνο το 13% όσων είχαν θετικό self-test βρέθηκαν θετικοί σε επανέλεγχο. Δηλαδή το 87% των θετικών αποτελεσμάτων φαίνεται πως είχαν λανθασμένο αποτέλεσμα! [48] Αργότερα μέσα στο 2021 ακούμε για αξιοπιστία των self-test μικρότερη του 10%. [49][50] Σε παρόμοια επίπεδα (μικρότερα του 10%) φαίνεται να κινείται και η αξιοπιστία των rapid test. [50] Ας έχουμε υπόψη ότι το λανθασμένο αποτέλεσμα μπορεί επίσης να οφείλεται και σε διαδικαστικά λάθη και όχι απαραίτητα στο ίδιο το τεστ.

Όπως έχουμε ήδη αναφέρει πιο πάνω, στο ζήτημα των εντυπώσεων που δημιουργούνταν από τα ΜΜΕ, πέρα από την αξιοπιστία των ίδιων των τεστ, προβληματικός φαίνεται πως ήταν και ο τρόπος με τον οποίο γινόταν η εξαγωγή στατιστικών και συμπερασμάτων. Ας μην ξεχνάμε ότι σημαντικό μέρος αυτών που ενδιαφέρονταν να κάνουν rapid test στις δημόσιες δομές ήταν συγκεκριμένες ομάδες πολιτών (π.χ. οι μεγαλύτερης ηλικίας, οι οποίοι ανησυχούσαν και περισσότερο). Και μάλιστα πολλοί πήγαιναν περισσότερες από μία φορές για να ελεγχθούν (είτε για να επιβεβαιώσουν και πάλι ότι δεν έχουν κολλήσει, είτε για να ελέγξουν αν συνεχίζουν να έχουν τον ιό επειδή κάποιο προηγούμενο τεστ είχε βγει θετικό). Όμως, η τυφλή και επαναλαμβανόμενη εφαρμογή των rapid test αποτελεί εγγύηση για αποτυχία στην ανίχνευση, όπως φαίνεται να τόνιζε τότε και ο ίδιος ο ΠΟΥ. [49]

Μια άλλη πολύ σημαντική επισήμανση είναι ότι το PCR test δεν μπορεί να κάνει διάγνωση ασθένειας. Ο πραγματικός σκοπός του PCR test είναι να ανιχνεύσει ίχνη γενετικού υλικού του SARS-CoV-2 αλλά δεν μπορεί να αξιολογήσει αν ο ασθενής νοσεί από Covid —ή γενικά, αν νοσεί από κάποια ασθένεια. Πόσω μάλλον ποιος ιός ευθύνεται για την ασθένεια αυτή αφού η παρουσία ενός ιού στον οργανισμό δεν αποκλείει την παρουσία και άλλων. Το πρόβλημα αξιοπιστίας του PCR είναι πολυπαραγοντικό. [46] Για παράδειγμα, ένα θετικό αποτέλεσμα μπορεί να οφείλεται στο ότι ανιχνεύονται ίχνη από το γενετικό υλικό του ιού χωρίς όμως ο ιός να είναι ενεργός (π.χ. ο οργανισμός τον έχει κατανικήσει ήδη στο παρελθόν και το άτομο όχι μόνο δεν ασθενεί αλλά ούτε μεταδίδει). Αυτό μπορεί να συμβαίνει σε ποσοστά άνω του 50% των αποτελεσμάτων. [20][51] Σε άλλες περιπτώσεις, το λανθασμένο αποτέλεσμα οφειλόταν στον τρόπο που γινόταν το PCR test. [20][51] Είχε αναφερθεί μάλιστα ότι υπήρχαν περιπτώσεις που ενώ τα PCR test είχαν βγει θετικά σε SARS-CoV-2, ο ιός που υπήρχε στο υπό έλεγχο δείγμα ήταν ιός γρίπης. [49][50]

Καταλαβαίνουμε λοιπόν (συνδυαστικά με όσα παρουσιάστηκαν στο προηγούμενο άρθρο για το γεγονός ότι η ανίχνευση του ιού δεν συνεπάγεται απαραίτητα και νόσηση από Covid, καθώς και για τα προβλήματα που δημιουργούσε η καταγραφή των θετικών τεστ ως κρουσμάτων) ότι τα ζητήματα αξιοπιστίας των διαγνωστικών τεστ επηρεάζουν άμεσα και την αξιοπιστία των πιστοποιητικών νόσησης που εκδίδονταν βάσει αυτών. Τα πιστοποιητικά αυτά δεν αποτελούσαν κατ’ ανάγκη ασφαλή τεκμηρίωση προηγούμενης ή πρόσφατης νόσησης, γεγονός που θα μπορούσε να έχει συνέπειες και στη δημόσια υγεία. Για την αναξιοπιστία των πιστοποιητικών εμβολιασμού δεν θα κάνουμε ειδική αναφορά, καθώς πιστεύουμε ότι η ανάλυση του προηγούμενου άρθρου έχει ήδη δώσει τις απαραίτητες πληροφορίες για να χτίσει κάποιος την προσωπική του άποψη πάνω στο θέμα αυτό.

Το πρόβλημα με τη λειτουργία των νοσοκομείων και των ΜΕΘ [53][52][54][60][54][68]

Η λειτουργία του συστήματος υγείας τον καιρό της πανδημίας υπήρξε ιδιαίτερα προβληματική. Η έλλειψη της πρωτοβάθμιας φροντίδας υγείας δημιούργησε συνωστισμό στα νοσοκομεία. Πρωτοβάθμια υγεία σημαίνει ύπαρξη ενός οικογενειακού γιατρού, ο οποίος γνωρίζει το ιστορικό και τις ιδιαιτερότητες της κάθε οικογένειας. Κάτι το οποίο, για να λειτουργήσει σωστά, προϋποθέτει την ύπαρξη εμπιστοσύνης του πολίτη προς τον γιατρό αυτό. Η απουσία οικογενειακών γιατρών, που θα κρατούσαν όσους δεν ανήκουν σε ομάδα υψηλού κινδύνου στα σπίτια, παρακολουθώντας τους και δίνοντάς τους τις κατάλληλες οδηγίες αντιμετώπισης, έκανε πολύ κόσμο να καταφύγει στα εξωτερικά ιατρεία των νοσοκομείων. Έτσι, πιθανοί φορείς του ιού κατέκλυζαν τα νοσοκομεία ακόμα και αν δεν είχαν αρρωστήσει (ασυμπτωματικοί) ή είχαν αρρωστήσει ελαφρά. Η κατάσταση έγινε ακόμα χειρότερη επειδή (α) κάποιοι σκέφτηκαν να χρησιμοποιήσουν τα νοσοκομεία ως κέντρα απομόνωσης τέτοιων φορέων (ίσως θυμάστε αναφορές στα ΜΜΕ για δραπετεύσεις από νοσοκομεία, προφανώς ατόμων τα οποία δεν νοσούσαν βαριά —αυτός που νοσεί βαριά ούτε μπορεί, ούτε θέλει να φύγει) και (β) τα νοσοκομεία χρησιμοποιούνταν για ελέγχους Covid (PCR test). Αυτό είχε ως αποτέλεσμα, από τη μία τα νοσοκομεία να γίνουν κέντρα διασποράς του ιού και, από την άλλη, να μην μπορούν να επικεντρώσουν τις δυνάμεις τους στο μικρό ποσοστό του πληθυσμού που αποτελούσε τις ευπαθείς ομάδες. Στον συνωστισμό αυτό συνέβαλλε και η κυβερνητική απαίτηση για PCR test σε κάποιον στον οποίο έβγαινε θετικό ένα self-/rapid test, ώστε να αποδείξει ότι νοσεί από Covid και να αποκτήσει τα δικαιώματα που συνόδευαν αυτή την απόδειξη (από αναρρωτική άδεια μέχρι πρόσβαση σε μαγαζιά και καταστήματα εστίασης μετά την ανάρρωση). Γι’ αυτό, ακόμα και αυτοί που είχαν οικογενειακό γιατρό, μετά από ένα θετικό self-/rapid test πήγαιναν έτσι κι αλλιώς να κάνουν το μοριακό τεστ χωρίς να έχουν συμβουλευτεί τον γιατρό τους για το αν νοσούν ή όχι. Άλλωστε, όπως είχε εξελιχθεί η κατάσταση, ποιος οικογενειακός γιατρός θα έπαιρνε την ευθύνη να μη συμβουλέψει τη διενέργεια ενός μοριακού τεστ; Οι οδηγίες έρχονταν κεντρικά και η ιδέα της εξατομικευμένης αντιμετώπισης κάθε ασθενή αποτελούσε μακρινό παρελθόν. 

Μεγάλο πρόβλημα δημιουργήθηκε και με την περίθαλψη των ασθενών Covid. Ως γνωστόν, όπως παρουσιάστηκε στο προηγούμενο άρθρο, το σύστημα υγείας είχε μεγάλη έλλειψη σε ΜΕΘ ακόμα και υπό κανονικές συνθήκες. Οπότε, όπως ήταν αναμενόμενο, το πρόβλημα αυτό διευρύνθηκε με την παρουσία του ιού SARS-CoV-2. Δυστυχώς, σε αυτό συνέβαλε και η έλλειψη αποτελεσματικής αντιμετώπισης για τις ευπαθείς ομάδες στα πρώιμα στάδια της νόσου (π.χ. με χρήση φαρμάκων μονοκλωνικών αντισωμάτων ή άλλων θεραπευτικών πρωτοκόλλων). Η κυβέρνηση προσπάθησε να αυξήσει απότομα τον αριθμό των διαθέσιμων κλινών στις ΜΕΘ, και όχι μόνο, στις αρχές του 2021. Όμως οι ΜΕΘ δεν μπορούν να φτιαχτούν σε λίγες μέρες. Θέλουν κατάλληλο χώρο, εξοπλισμό και εξειδικευμένο προσωπικό. Δεν μπορείς να χρησιμοποιήσεις έναν οποιονδήποτε γιατρό ή νοσηλευτή για να στελεχώσεις μια ΜΕΘ. Όλα αυτά απαιτούν χρόνο και οργάνωση. Αρκεί να σκεφτεί κανείς ότι ελλείψεις μπορεί να παρουσιαστούν ακόμα και στο καθημερινό νοσοκομειακό υλικό, όπως στις γάζες και στους ορούς, αν δεν παραγγελθούν από νωρίς και δεν δρομολογηθούν οι παραγγελίες και οι πληρωμές και δεν ληφθούν υπόψη παράγοντες που μπορεί να οδηγήσουν σε πρόβλημα τις παραδόσεις ενός προμηθευτή. Έτσι, για να αυξηθεί ο αριθμός των κλινικών και των ΜΕΘ που προορίζονταν για ασθενείς με Covid, η κυβέρνηση δανείστηκε πόρους από άλλα τμήματα του τομέα υγείας δημιουργώντας πρόβλημα στην αντιμετώπιση άλλων νοσημάτων. [55] Για παράδειγμα, η καρδιοχειρουργική στον Ευαγγελισμό μετατράπηκε σε κλινική Covid δημιουργώντας πρόβλημα στην εξυπηρέτηση χειρουργικών περιστατικών. [56] Ένας ολόκληρος όροφος του αντικαρκινικού νοσοκομείου «Μεταξά» μετατράπηκε και αυτός σε κλινική Covid. Το αποτέλεσμα ήταν η εξάπλωση του κορονοϊού σε εργαζόμενους και ασθενείς εκτός του ορόφου αφού γιατροί και νοσηλευτές εκεί δεν είχαν εξειδίκευση και εμπειρία σε περιστατικά Covid. [57] Τα ίδια και με το «Σισμανόγλειο» (και το «Αμαλία Φλέμιγκ» που έχει συγχωνευθεί σε αυτό) το οποίο μετατράπηκε σε νοσοκομείο μιας νόσου (Covid) αφήνοντας ακάλυπτο υγειονομικά μέρος της ανατολικής Αττικής και των βορείων προαστίων. [58][59] Ακόμα και το κέντρο εγκαυμάτων του Θριάσιου (που βρίσκεται σε βιομηχανική περιοχή) μετατράπηκε σε κλινική Covid. [60][61] Τον Ιανουάριο, το Ψυχιατρικό Νοσοκομείο Αττικής στο Δαφνί και το Ψυχιατρικό Νοσοκομείο «Δρομοκαΐτειο» μετατρέπονται σε εμβολιαστικά κέντρα κατά της Covid-19 με συνοπτικές διαδικασίες. [62][63][64][65] Συγκεκριμένα, άφησαν την ψυχογηριατρική πτέρυγα στο Δρομοκαΐτειο με έναν μόνο ειδικευόμενο ψυχίατρο. [67] Τραγική η κατάσταση και στο «Τζάνειο». [66]

Εκτός του ότι πολύ κόσμος που είχε ανάγκη από νοσοκομειακές υπηρεσίες (π.χ. άτομα που υπέφεραν από χρόνια νοσήματα) δεν μπορούσε να εξυπηρετηθεί, αρκετός κόσμος απέφευγε τα νοσοκομεία για να μην κολλήσει Covid, παραμελώντας την υγεία του. Αργότερα κάποιοι χρησιμοποίησαν το επιχείρημα ότι αυτά τα μέτρα δεν είχαν αντίκτυπο σε χρόνιες νόσους όπως ο καρκίνος, γιατί κάποιες έρευνες έδειξαν ότι μέσα στο 2020 μειώθηκαν κατά 40% οι διαγνώσεις σε καρκίνο. Χωρίς όμως να μπορείς να εξηγήσεις αυτή τη μείωση, ο καθένας μπορεί να την αποδώσει εκεί που τον βολεύει. Θα μπορούσε κάλλιστα μια τέτοια μείωση να οφείλεται στο γεγονός ότι ο κόσμος είχε απομακρυνθεί από τις υπηρεσίες υγείας λόγω της ανάμειξης κλινικών Covid και non-Covid στα νοσοκομεία καθώς και του ότι ένα μεγάλο μέρος των δημόσιων υπηρεσιών υγείας είχε καταργηθεί για να στηριχθούν οι κλινικές Covid. Έτσι, αν κάποιος δεν μπορούσε ή δεν ήθελε να επισκεφθεί ένα νοσοκομείο για να κάνει τις σχετικές εξετάσεις, η περίπτωσή του δεν θα καταγραφόταν με αποτέλεσμα να μειώνονταν και οι διαγνώσεις καρκίνου.

Η βιαστική στελέχωση νέων ΜΕΘ και η απομάκρυνση σημαντικού αριθμού υγειονομικών που τέθηκαν σε αναστολή (επειδή δεν ήθελαν να εμβολιαστούν) οδήγησε όχι μόνο σε υποστελέχωση αλλά και χρήση στις ΜΕΘ ιατρικού προσωπικού που δεν είχε την απαραίτητη εξειδίκευση. Έτσι, τον Μάρτιο του 2021, φαίνεται πως οι 40 από τις 51 ΜΕΘ Covid ήταν υποστελεχωμένες (σύμφωνα με τις προδιαγραφές των ΜΕΘ που το Κεντρικό Συμβούλιο Υγείας είχε θέσει το 2016). [54] Ίσως γι’ αυτό, από κάποιο σημείο και μετά, άρχισε να παρατηρείται μεγάλο ποσοστό θνησιμότητας σε αυτές. Θα θυμάστε ίσως την περίπτωση του νοσοκομείου Αγρινίου όπου οι ΜΕΘ του παρουσίαζαν το 2021 θνητότητα 100%. [69][70] Την κατάσταση αυτή ήρθε να επιβεβαιώσει αργότερα και η ενημερωμένη «μελέτη Λύτρα», η οποία, από τη μία, κατέγραφε τη θνητότητα των διασωληνωμένων έως τον Απρίλιο του 2022 και ανέφερε ότι η θνητότητα αυτή άγγιζε το 97,7% για όσους βρίσκονταν εκτός ΜΕΘ και το 72,7% για όσους ήταν σε ΜΕΘ και, από την άλλη, ανέφερε ότι η θνητότητα ήταν 64% μεγαλύτερη στις μονάδες Covid της επαρχίας. [71]

Το θέμα της επίταξης του ιδιωτικού τομέα

Κάπου εδώ αξίζει λίγο να δούμε και το πώς λειτούργησε το θέμα της υποτιθέμενης επίταξης του ιδιωτικού τομέα για την αντιμετώπιση της πανδημίας. Αν και όλοι μας γνωρίζουμε την έννοια της επίταξης, ας παραθέσουμε και έναν πιο επίσημο ορισμό για να είμαστε σίγουροι ότι μιλάμε όλοι την ίδια γλώσσα. Επίταξη είναι μια «διοικητική πράξη συνταγματικά κατοχυρωμένη με την οποία το κράτος παίρνει προσωρινά ορισμένα ιδιωτικά αγαθά και τα χρησιμοποιεί με σκοπό την αντιμετώπιση έκτακτων αναγκών: Αποφασίστηκε η επίταξη των φορτηγών και η επιστράτευση των οδηγών τους. Στρατιωτικές επιτάξεις, που γίνονται από τις στρατιωτικές αρχές σε καιρό επιστράτευσης και ιδίως πολέμου. Επίταξη φορτηγών ζώων / αυτοκινήτων / κτιρίων. Επίταξη τροφίμων, υποχρεωτική παράδοσή τους στο στρατό. Επίταξη πολιτών, για υποχρεωτική εργασία». [72]

Ας δούμε τι έγινε στην πράξη. Μέσα στο πρώτο δεκαήμερο του Μαρτίου ανακοινώνεται ότι ο Όμιλος Hellenic Healthcare Group παραχωρεί την ιδιωτική κλινική ΛΗΤΩ, [73] μια μαιευτική κλινική, για να υποστηρίξει περιστατικά Covid (δηλαδή, μιας αναπνευστικής πάθησης)! Με τι υποδομές; Με τι προσωπικό; Η απάντηση δόθηκε με την αναγκαστική μετακίνηση πέντε ειδικευόμενων γιατρών του ΕΣΥ (δύο από το Λαϊκό Νοσοκομείο, δύο από το Ιπποκράτειο και έναν από το Σπηλιοπούλειο) στη ΛΗΤΩ [74]. Δηλαδή από τα νοσοκομεία που υποτίθεται ότι χρειάζονταν υποστήριξη! Βέβαια, ο όμιλος ανακοίνωσε ότι η ΛΗΤΩ θα υποστηριχτεί και από τις υπόλοιπες κλινικές του ομίλου. Επίσης, το Υπουργείο Υγείας κάλεσε τους ιδιώτες γιατρούς να συμβάλουν στην προσπάθεια. Πώς; Με μηνιαίες αμοιβές 2.000 ευρώ, αφορολόγητα, αμειβόμενες εφημερίες και επιλογή για πλήρη ή μερική απασχόληση, αμοιβές για επίσκεψη κατ’ οίκον, καθώς και αμοιβές για τηλεσυμβουλευτική. Δεν νομίζω ότι αυτό λέγεται επίταξη. Στη συνέχεια είπαν ότι έκαναν επιστράτευση ιδιωτών και, αντί αυτού, επιστράτευσαν αυτούς που είχαν ήδη σύμβαση με τον Εθνικό Οργανισμό Παροχής Υπηρεσιών Υγείας (ΕΟΠΥΥ) [75] απομακρύνοντάς τους από την πρωτοβάθμια υγεία. Και, όπως μπορεί να φανταστεί κανείς, αυτοί δεν ήταν μεγαλογιατροί. Οι μεγαλογιατροί δεν κάνουν συμβάσεις με τον ΕΟΠΥΥ, οι οποίες αφορούν μικρά ποσά και αυτά τα ποσά πληρώνονται συνήθως καθυστερημένα. [76][77]

Την ίδια στιγμή προσπάθησαν να μειώσουν στο ελάχιστο το βάρος που θα επωμιστούν οι μονάδες υγείας που είχαν “επιταχθεί”. Χαρακτηριστικό είναι το έγγραφο της 2ης ΥΠΕ (Υγειονομικής Περιφέρειας Πειραιώς και Αιγαίου) προς το «Ιατρικό Περιστερίου» (το οποίο μαζί με τη ΛΗΤΩ είχαν “επιταχθεί” στην Αττική) σύμφωνα με το οποίο οι προϋποθέσεις για τη μεταφορά σε αυτό ασθενών από το ΕΣΥ ήταν τέτοιες ώστε οι ασθενείς αυτοί να μη βρίσκονται σε σοβαρή κατάσταση (π.χ. να είναι στο στάδιο της ανάρρωσης) και να θέλουν απλή παρακολούθηση. [74][78] Δεν μπορούμε να ξέρουμε αν έτσι έγινε με όλες τις επιταγμένες μονάδες και αν αποτελούσε προνομιούχα μεταχείριση ή αναγκαιότητα επειδή δεν μπορούσαν να υποστηρίξουν σοβαρά περιστατικά Covid. Επίσης, οι ιδιωτικές κλινικές θα αποζημιώνονταν για τους ασθενείς που μεταφέρονταν σε αυτές. Με άλλα λόγια, ο ιδιωτικός τομέας πληρώθηκε για να βοηθήσει να αδειάζουν πιο γρήγορα τα κρεβάτια των δημόσιων νοσοκομείων όταν κάποιος νοσηλευόμενος για Covid περνούσε στο στάδιο της ανάρρωσης.

Η παράκαμψη των θεσμικών οργάνων [30][79][80][82][81]

Έντονο προβληματισμό για τον τρόπο που έγινε η διαχείριση δημιούργησε και η παράκαμψη των θεσμικών οργάνων που κανονικά θα έπρεπε να λαμβάνουν τις περισσότερες αποφάσεις ή να αναλαμβάνουν τη γνωμοδότηση στα περισσότερα θέματα που αφορούσαν την πανδημία. Ας δούμε μερικά παραδείγματα. Πρώτον, την ένδειξη για τα φάρμακα (ποιο φάρμακο ενδείκνυται για μια ίωση ή πάθηση) τη δίνει ο ΕΟΦ. Τα άτομα του ΕΟΦ και ειδικεύονται σε αυτό και έχουν και την κατάλληλη εμπειρία. Κάποια στιγμή η επιτροπή εμπειρογνωμόνων αποφάσισε, παρακάμπτοντας τον ΕΟΦ, ότι θα πρέπει να συνταγογραφείται η υδροξυχλωροκίνη (η οποία δεν περιλάμβανε τον Covid στις ενδεδειγμένες χρήσεις της) για την αντιμετώπιση του Covid. Στο σημείο αυτό δεν μας ενδιαφέρει αν αυτή ήταν μια καλή απόφαση από ιατρικής άποψης αλλά το ότι παρακάμφθηκε ο ΕΟΦ, ο οποίος είχε την αρμοδιότητα να λάβει μια τέτοια απόφαση. Δεύτερον, η αποζημίωση για το φάρμακο αυτό θα έπρεπε να οριστεί από την Επιτροπή Αξιολόγησης και Αποζημίωσης Φαρμάκων. Δεν έγινε! Τρίτον, η χρήση περισσότερων από ένα φαρμάκων σε μια πάθηση απαιτεί έγκριση από το Κεντρικό Συμβούλιο Υγείας (ΚΕΣΥ). Παρακάμφθηκε και αυτό. Τέταρτον, η διαχείριση πανδημιών ανήκε στη δικαιοδοσία του Κέντρου Ελέγχου και Πρόληψης Νοσημάτων (ΚΕ.ΕΛ.Π.ΝΟ.) που κάποια στιγμή μετονομάστηκε σε ΕΟΔΥ. Παρακάμφθηκε ο ΕΟΔΥ και η διαχείριση πέρασε στις καινούργιες κυβερνητικές επιτροπές, με κύρια την επιτροπή εμπειρογνωμόνων του κ. Τσιόδρα.

Να θυμίσουμε εδώ ότι η κυβέρνηση όρισε αρκετές νέες επιτροπές για να κάνουν εισηγήσεις πάνω σε όλες τις πτυχές της πανδημίας:

Φεβρουάριος 2020 → Σύσταση Επιτροπής Αντιμετώπισης Εκτάκτων Συμβάντων Δημόσιας Υγείας από Λοιμογόνους Παράγοντες (Α1β/Γ.Π.οικ.11180/20.02.2020), η λεγόμενη «Επιτροπή Εμπειρογνωμόνων» του κ. Σωτήρη Τσιόδρα, που διατύπωνε τις εισηγήσεις για τα μέτρα, είχε θεσμοθετηθεί πριν από την επίσημη έναρξη της πανδημίας. Η επιλογή των μελών της Επιτροπής Εμπειρογνωμόνων έγινε με απόφαση του Υπουργείου Υγείας χωρίς υποχρέωση αιτιολόγησης της επιλογής.

Μάρτιος 2020 → Σύσταση Επιτροπής Εμπειρογνωμόνων Δημοσίας Υγείας (ΕΕΔΥ) με το νόμο Ν. 4675/2020, άρθρα 10–12. Νέο μόνιμο επιστημονικό συμβουλευτικό όργανο για τη δημόσια υγεία συνολικά και όχι μόνο για την Covid-19. Αποτελείται από εικοσιένα μέλη που εκπροσωπούν συγκεκριμένες επιστημονικές ειδικότητες και φορείς, έχει τετραετή θητεία και υποστηρίζει τον Υπουργό Υγείας και τον Γενικό Γραμματέα Δημόσιας Υγείας σε θέματα δημόσιας υγείας.

Άνοιξη του 2020 → Σύσταση της Εθνικής Επιτροπής Προστασίας της Δημόσιας Υγείας έναντι της Covid-19 με υπουργική απόφαση. Συντονιστικός και συμβουλευτικός ρόλος ειδικά για την πανδημία.

Λίγο αργότερα, συστάθηκε και η επιτροπή εμβολιασμού.

Στην πράξη, η Επιτροπή Εμπειρογνωμόνων ήταν εκείνη που συνεδρίαζε τακτικά (εβδομαδιαία ή και συχνότερα) και ανέλυε τα επιδημιολογικά στοιχεία, εκτιμούσε τον κίνδυνο και εισηγούνταν μέτρα όπως χρήση μάσκας, lockdown, περιορισμούς λειτουργίας επιχειρήσεων, σχολείων, μετακινήσεων κ.ά.

Το πρώτο από τα προβλήματα της παράκαμψης των θεσμικών οργάνων από την Επιτροπή Εμπειρογνωμόνων ήταν η έλλειψη λογοδοσίας. Εφόσον μια επιτροπή καλούνταν απλά να συμβουλέψει και δεν είχε τη θεσμική αρμοδιότητα να λάβει αποφάσεις (αυτές λαμβάνονταν όλες σε πολιτικό επίπεδο), δεν υπόκειται σε κανέναν έλεγχο και σε καμία λογοδοσία. Το πρόβλημα γίνεται πιο περίεργο με τη νομοθέτηση του «ακαταδίωκτου» των μελών των επιτροπών (οι οποίες τη δεδομένη στιγμή αριθμούσαν τις πέντε). Η πρώτη σκέψη κάποιου μάλλον θα ήταν ότι αυτό αφορά τις εισηγήσεις των επιτροπών για τη διαχείριση της πανδημίας, από ιατρικής άποψης. Ακόμα και έτσι, δύσκολα θα μπορούσε να φανταστεί κάποιος ότι θα μπορούσε να κινηθεί ποινική δίωξη εναντίον κάποιου επειδή δίνει την επιστημονική του συμβουλή (κάνει εισηγήσεις) χωρίς όμως να αποφασίζει. Ακόμα και αν κάποιος έκανε τέτοια καταγγελία, ή οποιαδήποτε καταγγελία που δεν είχε νομική βάση, ο εισαγγελέας θα μπορούσε να την απορρίψει. Δεν γνωρίζουμε αν επηρέασε το γεγονός ότι οι προτάσεις των επιτροπών αυτών δεν ήταν μόνο ιατρικές αλλά και π.χ. οικονομικές (π.χ. διαγωνισμοί προμήθειας self-test). Επίσης, η τροπολογία περιείχε πολλά περισσότερα από το ακαταδίωκτο των επιτροπών. Μεταξύ άλλων περιείχε και την απαλλαγή των μελών της κάθε επιτροπής από την υποχρέωσή τους να καταθέτουν ως μάρτυρες σε οποιαδήποτε ανακριτικά όργανα σε θέματα που αφορούν τη θητεία τους στις επιτροπές αυτές! Αν και δεν είμαι νομικός, αυτό μάλλον αποτελεί παρέμβαση στο έργο της δικαιοσύνης. Μάλιστα, η τροπολογία δεν κάλυπτε μόνο τους επιστήμονες που ήταν μέλη των επιτροπών αλλά και τους γενικούς γραμματείς ή τα στελέχη των υπουργείων που μετέχουν σε αυτές.

Το δεύτερο πρόβλημα ήταν ότι, παρακάμπτοντας τους παραπάνω θεσμικούς οργανισμούς που αναφέραμε ότι θα έπρεπε να εμπλακούν στις αποφάσεις, παρακάμφθηκαν και οι ασφαλιστικές δικλείδες που θέτει ο τρόπος λειτουργίας των οργανισμών για το όφελος και την προστασία των πολιτών.

Το τρίτο πρόβλημα ήταν ότι δεν ακολουθήθηκε κάποιο υπάρχον σχέδιο αλλά οι αποφάσεις λαμβάνονταν ad hoc. Αν ο ΕΟΔΥ δεν είχε έτοιμο σχέδιο για πανδημίες, τα μέλη του θα πρέπει να λογοδοτήσουν. Αν υπήρχε και δεν ακολουθήθηκε, υπάρχει σαφής πολιτική ευθύνη για τον χειρισμό που έγινε. Η παράκαμψη των θεσμικών παραγόντων δεν μπορεί να δικαιολογηθεί με αιτιολογία το έκτακτο, το μέγεθος ή το πρωτόγνωρο της κατάστασης. Οι πανδημίες είναι πάντοτε έκτακτες καταστάσεις και το γνωρίζουμε εκ των προτέρων όταν δημιουργείται ένα επιχειρησιακό πλάνο. Η παγκόσμια εξάπλωση ενός ιού δεν ήταν κάτι νέο για την ιατρική κοινότητα. Μάλιστα, είχαμε σχετικά πρόσφατες πανδημίες, όπως το 2002–2003 με τον ιό SARS-CoV, έναν κορονοϊό (CoV) που προκαλούσε σοβαρό οξύ αναπνευστικό σύνδρομο (SARS), και το 2009 με το στέλεχος H1N1 της γρίπης. Επίσης, ο SARS-CoV-2, ως μέλος της οικογένειας των κορονοϊών, δεν αποτελούσε κάτι το εντελώς ξένο στην ιατρική κοινότητα. 

Το θέμα της μάσκας

Η χρήση της μάσκας ήταν ένα ακόμα αμφιλεγόμενο ζήτημα κατά τη διάρκεια της πανδημίας. Καταρχάς, δεν είναι καθόλου σίγουρο ότι η χρήση της προσέφερε σημαντική προστασία από μόλυνση του ιού SARS-CoV-2. [20][131][113][19] Κάτι που σημαίνει πως οι ευπαθείς ομάδες μπορεί να εξέθεταν τον εαυτό τους σε αυξημένο κίνδυνο εξαιτίας ενός ψευδούς αισθήματος ασφάλειας. Επιπλέον, η υποχρεωτική χρήση μάσκας ακόμα και σε εξωτερικούς χώρους ήταν, κατά τη γνώμη μας, μια υπερβολή που δημιούργησε έντονες αντιδράσεις με αποτέλεσμα οι αντιδράσεις αυτές να έχουν αντίκτυπο και στη χρήση μάσκας σε εσωτερικούς χώρους. Πέρα όμως από την κοινωνικοπολιτική σημασία και ορθότητα του μέτρου αυτού, τέθηκε και το ερώτημα των επιπτώσεων στην υγεία από τη χρήση της μάσκας. Από ό,τι καταφέραμε να μάθουμε, μελέτες για τη χρήση της μάσκας FFP2 (στην Κίνα λέγονται KN95) έχουν δείξει ότι μπορεί μεν το οξυγόνο στον χώρο της μάσκας να είναι μειωμένο μόνο κατά 12,5% αλλά το διοξείδιο εντός της μάσκας είναι 30 φορές περισσότερο από ό,τι στον χώρο που βρισκόμαστε. Η μειωμένη οξυγόνωση μπορεί, μεταξύ άλλων, να προκαλέσει μειωμένη προσοχή και υπνηλία. Να θυμίσουμε ότι μερικοί φορούσαν μάσκα ακόμα και την ώρα που οδηγούσαν μόνοι τους! [50] Επίσης, η μάσκα διακρατεί αρκετά σταγονίδια τα οποία δημιουργούν συνθήκες υγρασίας και θερμότητας (από την ανάσα μας), ευνοϊκές για την κατακάθιση και ανάπτυξη ιών, μικροβίων και μυκήτων. [50]

Ανησυχίες εκφράστηκαν και για εξασθένιση του ανοσοποιητικού συστήματος από τη συνεχή χρήση μάσκας και την απομόνωση. Τέλος, δεν πρέπει να παραγνωρίζεται η ευρύτερη επίδραση της συνεχούς χρήσης μάσκας με ό,τι αυτή συνοδεύει (όπως π.χ. το αίσθημα της αφύσικης αναπνοής, της καταπίεσης, της αίσθησης πιθανού κινδύνου) στην ψυχολογία των ανθρώπων και ιδιαίτερα των παιδιών.

Δεν είναι τυχαίο ότι στα νοσοκομεία γιατροί, διοικητικό προσωπικό και επισκέπτες δεν φορούσαν ποτέ μάσκες παρά μόνο σε συγκεκριμένες περιπτώσεις (π.χ. στο χειρουργείο). Ο κόσμος λειτουργούσε με την αυτονόητη γνώση πως (α) όταν δεν έχεις συμπτώματα δεν χρειάζεται να διακατέχεσαι από φόβο μήπως μεταδόσεις κάποιον ιό και (β) αν αισθάνεσαι ότι δεν είσαι και πολύ καλά τότε προσπαθείς να αποφεύγεις το συγχρωτισμό με άλλους για να μην τους κολλήσεις κάτι. Οι μάσκες δεν ήταν μια καινούργια ανακάλυψη και ξέραμε πότε να τις χρησιμοποιήσουμε και πότε όχι, ζυγίζοντας τα θετικά και τα αρνητικά.

Πληροφόρηση, παραπληροφόρηση και λογοκρισία [20][83][84][131]

Κάποιος μπορεί να αναρωτηθεί γιατί όλες αυτές οι πληροφορίες και οι απόψεις που παραθέσαμε μέχρι τώρα από τον καιρό της πανδημίας, οι οποίες έδειχναν προς τη σωστή κατεύθυνση, δεν κατάφεραν να επηρεάσουν ικανοποιητικά τον τρόπο με τον οποίο έγινε η διαχείριση της πανδημίας, όχι μόνο στην Ελλάδα αλλά και σε παγκόσμιο επίπεδο. Ένας από τους βασικούς λόγους έχει να κάνει με τη διάδοση της πληροφορίας. Όπως φαίνεται από μετέπειτα αποκαλύψεις, τα χρόνια εκείνα έγινε ευρεία εφαρμογή τακτικών λογοκρισίας πάνω στο θέμα της πανδημίας και των εμβολίων σε διεθνές επίπεδο (από τα μεγάλα δίκτυα ενημέρωσης και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης).

Τον Ιούλιο του 2019, με αφορμή την καταπολέμηση της παραπληροφόρησης στην ενημέρωση, δημιουργήθηκε μια πρωτοβουλία μεταξύ μεγάλων δικτύων ενημέρωσης και τεχνολογικών κολοσσών, η οποία στόχευε στο φιλτράρισμα της πληροφορίας που θα μεταδιδόταν από τα δίκτυα αυτά. Στην πρωτοβουλία αυτή συμμετείχαν κολοσσοί της επικοινωνίας όπως οι Financial Times, η Wall Street Journal, το BBC, το CBC και το Radio Canada, η Google (στην οποία ανήκει και το YouTube από το 2006), το Facebook, οι The New York Times, το The Hindu, η Ευρωπαϊκή Ραδιοτηλεοπτική Ένωση (European Broadcasting Union-EBU) και άλλοι. Αυτή η πρωτοβουλία είναι γνωστή ως Trusted News Initiative (TNI). Αργότερα, προστέθηκαν σε αυτή και άλλα μέλη όπως το Twitter, η Microsoft, το Reuters, το Associated Press κ.ά. Μέσα στο 2020, το TNI δημιούργησε έναν μηχανισμό με το όνομα «Project Origin», ο οποίος αναγνώριζε πληροφορίες και νέα τα οποία θεωρούνταν ως παραπληροφόρηση με σκοπό να τα υποβαθμίσει ή να αποκλείσει εντελώς τη διάδοσή τους από το δίκτυο του TNI. Για παράδειγμα, αν μια δημοσίευσή σας στο Facebook ή στο YouTube χαρακτηριζόταν ως παραπληροφόρηση, τότε η πλατφόρμα εμφάνιζε τη δημοσίευση αυτή σε πολύ λιγότερα άτομα, μια κατάσταση γνωστή με το όνομα «shadow banning», ή μπλοκάριζε εντελώς τη δημοσίευση. Αν κάνατε πολλές τέτοιες δημοσιεύσεις, η πλατφόρμα μπλοκάριζε και τον λογαριασμό σας. Ο μηχανισμός αυτός εντόπιζε την αρχική πηγή της παραπληροφόρησης (π.χ. ένα επιστημονικό άρθρο, μια συνέντευξη ή μια απλή δημοσίευση προσωπικής άποψης) και στη συνέχεια όποια άλλη δημοσίευση έκανε θετική αναφορά σε αυτή χαρακτηριζόταν επίσης ως παραπληροφόρηση.

Πολλές πλατφόρμες είχαν το δικό τους τμήμα ή ομάδα γι’ αυτή τη διαδικασία (γνωστή ως fact-checking). Επειδή ο όγκος της πληροφορίας που δημιουργείται κάθε μέρα είναι τεράστιος, οι πλατφόρμες είχαν στη δούλεψή τους έναν μεγάλο αριθμό ατόμων που εξέταζαν τις δημοσιεύσεις. Όπως ίσως να φαντάζεστε, κάθε υπάλληλος που αποφάσιζε αν μια δημοσίευση που αφορούσε κάποιο επιστημονικό θέμα (π.χ. ιατρικό) είναι σωστή ή όχι, δεν θα μπορούσε να είναι ειδικός στο θέμα (π.χ. κάποιος γιατρός), τόσο για πρακτικούς λόγους, όσο και για οικονομικούς. Οι υπάλληλοι αυτοί είναι υπάλληλοι χαμηλού κόστους. Επίσης, πολλές φορές, οι υπάλληλοι αυτοί πληρώνονταν με βάση το πόσες δημοσιεύσεις ανέλυαν μέσα στο ωράριό τους. Όπως είναι ευνόητο, ο μηχανισμός αυτός δεν μπορεί να αναλύει όλες τις δημοσιεύσεις που γίνονται αλλά αυτό δεν είναι πρόβλημα. Διάφοροι αλγόριθμοι μπορούν να εντοπίσουν (π.χ. αναγνωρίζοντας λέξεις-κλειδιά και ελέγχοντας το πόσο δημοφιλής είναι μια δημοσίευση) και να προωθήσουν για έλεγχο και λογοκρισία τις δημοσιεύσεις που έχουν μεγαλύτερη πιθανότητα να αποτελούν παραπληροφόρηση και να προβληθούν σε (ή να διαβαστούν από) σημαντικό αριθμό ατόμων. Άλλες φορές, οι αυτοματοποιημένοι αλγόριθμοι χαρακτήριζαν από μόνοι τους τις δημοσιεύσεις ως παραπληροφόρηση και ο έλεγχος από τον ανειδίκευτο (και πολλές φορές αδιάφορο για το αποτέλεσμα) υπάλληλο γινόταν μόνο όταν ο κάτοχος της δημοσίευσης διαμαρτυρόταν. Φυσικά, το αποτέλεσμα σπάνια άλλαζε. Πολλές τέτοιες ομάδες είχαν και ιστοσελίδες στις οποίες αναρτούσαν δημοφιλή άρθρα που έπρεπε να λογοκριθούν και ανέφεραν αναλυτικά για ποιον λόγο αυτά τα άρθρα αποτελούσαν παραπληροφόρηση. Προφανώς, η αιτιολόγηση δεν σήκωνε αντιπαράθεση ή διάλογο. Βέβαια, το σημαντικό εδώ δεν είναι αν ο υπάλληλος που αποφασίζει αν κάτι είναι παραπληροφόρηση ή όχι έχει ειδίκευση στο θέμα αλλά το δικαίωμα ενός πολίτη να έχει άποψη και να την εκφράζει δημόσια.

Ο μηχανισμός αυτός εφαρμόστηκε ευρέως και διεθνώς κατά τη διάρκεια της πανδημίας Covid, τις περισσότερες φορές σε συνεργασία με τις εκάστοτε κυβερνήσεις. Οι περισσότερες δημοσιεύσεις που περιλάμβαναν κριτική στα μέτρα διαχείρισης της πανδημίας (π.χ. μάσκες, lockdown κ.λπ.) ή εξέφραζαν αμφιβολίες για την ασφάλεια και την αποτελεσματικότητα των εμβολίων υποβαθμίζονταν ή απορρίπτονταν από το TNI. Μάλιστα, ήδη από τους πρώτους μήνες της λειτουργίας του (εντός του 2019), άρχισε να εφαρμόζει αλγορίθμους που ανίχνευαν και “έκρυβαν” οποιουδήποτε είδους αρνητική αναφορά σε κάποιο εμβόλιο, με τη δικαιολογία ότι αποτελούσε μέρος ενός επικίνδυνου (;) αντιεμβολιαστικού κινήματος. Οι οδηγίες για το τι αποτελούσε “παραπληροφόρηση” (δηλαδή για το ποια είναι η αδιαμφισβήτητη αλήθεια) προέρχονταν κυρίως από τον ΠΟΥ, τον αμερικάνικο ΕΟΔΥ (CDC), τον αμερικάνικο ΕΟΦ (FDA) και τα Εθνικά Ινστιτούτα Υγείας (National Institutes of Health-NIH) των ΗΠΑ. Σε κάποιους τομείς, όπως μελέτες πάνω στο θέμα των παρενεργειών από τα εμβόλια, η λογοκρισία και η δυσφήμιση ήταν τόσο έντονη που, όχι μόνο εμπόδιζε δημοσιεύσεις σε επιστημονικά περιοδικά, αλλά οδηγούσε σε επαγγελματική απαξίωση ή και σε απόλυση επαγγελματίες της υγείας, επιστήμονες και ακαδημαϊκό προσωπικό. Αυτό δεν εξαφάνιζε απλά τις απόψεις όσων τολμούσαν να εκφράσουν τις αντιρρήσεις τους, αλλά και απέτρεπε πολλούς ακόμα, που διαφωνούσαν με την ορθότητα των επιβαλλόμενων μέτρων, να εκφραστούν δημόσια.

Το 2023, το ίδρυμα Children's Health Defense μαζί με κάποιους δημοσιογράφους κατέθεσαν μια αγωγή εναντίον του TNI για παραβίαση του συνταγματικού δικαιώματος της ελευθερίας του λόγου και της αντιμονοπωλιακής νομοθεσίας. Τη στιγμή που γράφεται αυτό το άρθρο, η εκδίκαση της υπόθεσης εκκρεμεί ακόμη.

Εκτός του TNI υπάρχουν και άλλα δίκτυα, πλατφόρμες ή οργανισμοί πιστοποίησης, με σημαντική χρηματοδότηση και του ιδιωτικού τομέα (όπως επενδυτικά funds ή μεγάλες φαρμακευτικές εταιρίες) που ασκούν παρόμοια επιρροή στις δημοσιεύσεις των ιστοσελίδων και των μέσων ενημέρωσης, αποφασίζοντας ποιες απόψεις είναι σωστές και λένε την αλήθεια. Για παράδειγμα, παράλληλα με το TNI, η Google είχε θέσει από το 2018 σε λειτουργία ένα συναφές πρόγραμμα με την ονομασία Google News Initiative το οποίο χρηματοδοτούσε υποδομές που σχετίζονταν με την ενημέρωση. Ανάμεσα σε αυτές ήταν και μια προσπάθεια με ονομασία Trusted News for Trusted Advertising (TNTA), η οποία είχε σκοπό να ασκήσει οικονομική πίεση σε ενημερωτικές ιστοσελίδες οι οποίες δεν ευθυγραμμίζονταν με τα δημοσιογραφικά κριτήρια της Google (δηλαδή δημοσίευαν νέα και πληροφορίες που είχαν χαρακτηριστεί, από τη Google ή κάποιον κρατικό φορέα, ως “παραπληροφόρηση”). Το TNTA ήταν μια συνεργασία με διαφημιστικά γραφεία η οποία θα διασφάλιζε ότι οι διαφημιζόμενοι (ιδιώτες και Κράτος) δεν θα τοποθετούσαν τις διαφημίσεις τους σε ιστοσελίδες που σχετίζονταν με κάποιου είδους “παραπληροφόρηση”.

Επίσης, το 2018, η κυβέρνηση Biden, μέσω του Υπουργείου Εσωτερικής Ασφάλειας (Department of Homeland Security-DHS) των ΗΠΑ, ανέθεσε στην Υπηρεσία Ασφάλειας Κυβερνοχώρου και Υποδομών (CISA) την ευθύνη για την προστασία των κρίσιμων εκλογικών υποδομών, εν όψει των εκλογών του 2020. Έργο το οποίο, όπως αποφάσισε μονομερώς η ίδια η CISA, περιλάμβανε και την αντιμετώπιση της παραπληροφόρησης σχετικά με τις εκλογές από κακόβουλους ξένους δρώντες. Μέχρι τις εκλογές του 2020, η CISA αποφάσισε να διευρύνει σταδιακά το πεδίο δράσης της ώστε να απομακρυνθεί από την εστίαση σε ξένες πηγές και να επικεντρωθεί στην εγχώρια παραπληροφόρηση. Ωστόσο, μια τέτοια κίνηση δημιουργούσε σοβαρά συνταγματικά ζητήματα. Γι’ αυτόν τον λόγο, συνέβαλε στη δημιουργία Μη Κυβερνητικών Οργανώσεων (ΜΚΟ) και συνεργασιών, όπως το Election Integrity Project (EIP) ή το Virality Project, στις οποίες συμμετείχαν και αρκετά ακαδημαϊκά ιδρύματα, προκειμένου να επιτελέσουν για λογαριασμό της CISA το έργο που η ίδια δεν μπορούσε να αναλάβει άμεσα. Η CISA δρούσε ως κεντρικός κόμβος συντονισμού της όλης υποδομής. Αποφάσιζε τι αποτελούσε “παραπληροφόρηση” και στη συνέχεια ειδοποιούσε τις συνεργαζόμενες ομάδες που ανίχνευαν σχετικές δημοσιεύσεις. Στη συνέχεια, οι ομάδες αυτές ειδοποιούσαν τις πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης που μπορούσαν, με κάποιο είδος αυτονομίας, να αποφασίσουν πώς θα φιλτράρουν αυτή την πληροφορία (αν θα απομάκρυναν εντελώς μια δημοσίευση, αν θα διέγραφαν τον σύνδεσμο της πηγής κ.ο.κ.). Μάλιστα, ο έλεγχος γινόταν όχι μόνο επί δημόσιων τοποθετήσεων αλλά και σε ιδιωτικά μηνύματα (π.χ. στο Facebook). Η έκταση του ελέγχου ήταν τεράστια. Μόνο στο Twitter, κατά την πορεία προς τις εκλογές του 2020, συγκεντρώθηκαν για ανάλυση 859 εκατομμύρια δημοσιεύσεις και 22 εκατομμύρια (!) από αυτές θεωρήθηκαν “παραπληροφόρηση”. Μάλιστα, 21 Αμερικανοί χρήστες αναγνωρίστηκαν ως βασικές πηγές διασποράς αυτής της “παραπληροφόρησης”, όλοι από τους οποίους εξέφραζαν πολιτικές απόψεις που έρχονταν σε αντίθεση με την κυβέρνηση Biden. 

Το ίδιο δίκτυο χρησιμοποιήθηκε και κατά τη διάρκεια της πανδημίας Covid για τη λογοκρισία απόψεων, οι οποίες μετέπειτα αποδείχτηκαν ως σωστές. Το 2022, το DHS αποφάσισε ότι το πεδίο της λογοκρισίας έπρεπε να επεκταθεί και σε άλλα θέματα όπως η φυλετική δικαιοσύνη, ο πόλεμος στην Ουκρανία, η λειτουργία της οικονομίας κ.ά. Το σκεπτικό του προέδρου της CISA ήταν ότι η CISA είχε την ευθύνη προστασίας των κρίσιμων υποδομών και μία από αυτές τις υποδομές ήταν η «νοητική υποδομή» των πολιτών (ο τρόπος με τον οποίο σκέφτονται και αποφασίζουν). Εξίσου ανησυχητικές θα μπορούσαν να θεωρηθούν και δηλώσεις κρατικών λειτουργών σύμφωνα με τις οποίες ο σκεπτικισμός και η κριτική προς τις πολιτικές διαχείρισης της πανδημίας θεωρούνται ότι ανήκουν στο ίδιο επίπεδο επικινδυνότητας με τις απειλές εξτρεμιστικών ή τρομοκρατικών ομάδων προς τις κρίσιμες εθνικές υποδομές, δικαιολογώντας έτσι τη λογοκρισία των πρώτων. Πληροφορίες για τη δράση της CISA μπορεί να βρει κάποιος στη συνεδρίαση της Υποεπιτροπής Εποπτείας, Ερευνών και Λογοδοσίας του Υπουργείου Εσωτερικής Ασφάλειας των ΗΠΑ τον Μάιο του 2023.

Η εφαρμογή της λογοκρισίας όμως δεν έγινε μόνο σε επίπεδο δημοσιεύσεων και ειδήσεων. Για παράδειγμα, στις ΗΠΑ φαίνεται πως η διοίκηση Biden λογόκρινε και στελέχη του Υπουργείου Υγείας [85][86][87]. Τον Μάιο του 2024, ο πρώην διευθυντής του CDC παραδέχτηκε ότι υπήρξαν σημαντικές παρενέργειες από τα εμβόλια για την Covid και ότι, τόσο αυτός όσο και άλλοι δημόσιοι αξιωματούχοι, πιέστηκαν να μην εκφράσουν τις ανησυχίες τους αυτές ώστε να μην αποθαρρύνουν τον κόσμο από το να εμβολιαστεί. [88] Παρόμοιες τακτικές ακολουθήθηκαν και σε άλλες χώρες. Στη Βρετανία, τόσο η κυβέρνηση όσο και το υπουργείο υγείας και ο στρατός είχαν συστήσει ομάδες που παρακολουθούσαν την “παραπληροφόρηση” για θέματα σχετικά με την πανδημία Covid, όπου σωστή πληροφόρηση ήταν αυτή που παρεχόταν από τα κυβερνητικά στελέχη κάτω από τα οποία βρισκόταν η διοίκηση των εν λόγω δομών. Και φαίνεται πως στα πλαίσια της “παραπληροφόρησης” εντασσόταν κάθε έκφραση ενάντια στην κυβερνητική διαχείριση της πανδημίας ακόμα και έμμεσα (όπως η παροχή αποζημιώσεων σε άτομα στα οποία εμφανίστηκαν σημαντικές παρενέργειες, μιας και αυτό αποτελούσε παραφωνία στους ισχυρισμούς για την ασφάλεια των εμβολίων).

Φυσικά, αυτός ο έλεγχος της “αλήθειας” και της επαλήθευσης των γεγονότων (fact-checking) λειτουργούσε μονόπλευρα. Οι απόψεις της κυβέρνησης και των κρατικών οργανισμών δεν λογοκρίνονταν ποτέ. Για παράδειγμα, όταν τον Μάρτιο του 2021 η διευθύντρια του CDC Rochelle Walensky δήλωσε ότι οι εμβολιασμένοι δεν μεταφέρουν τον ιό και δεν αρρωσταίνουν, καμία fact-checking ιστοσελίδα δεν έλεγξε την αξιοπιστία αυτής της δήλωσης. Όταν, κάποιους μήνες αργότερα, πολλοί άρχισαν να αμφισβητούν και να χλευάζουν τη συγκεκριμένη δήλωση, οι fact checkers χαρακτήρισαν τα σχετικά δημοσιεύματα ως “παραπληροφόρηση” με το επιχείρημα ότι οι δηλώσεις αυτές απομονώθηκαν και ερμηνεύθηκαν εκτός περιεχομένου (!), τονίζοντας ότι, σύμφωνα με δεδομένα του CDC, ο εμβολιασμός μείωσε τις νοσηλείες και τους θανάτους από Covid. Βέβαια, ακόμα και αν ο εμβολιασμός είχε καταφέρει να μειώσει τις νοσηλείες και τους θανάτους, αυτό δεν αλλάζει ούτε στο ελάχιστο το γεγονός ότι ο ισχυρισμός της Rochelle ήταν λανθασμένος. Άλλωστε, η ίδια παραδέχθηκε δημόσια τον Αύγουστο του ίδιου χρόνου ότι τα εμβόλια δεν αποτρέπουν τη μετάδοση του ιού. [23]

Στην Ελλάδα, αναπτύχθηκε από πολλά ΜΜΕ και την κυβέρνηση μια επιθετική και προσβλητική ρητορική απέναντι σε όσους εξέφραζαν αμφιβολίες για την εφαρμοζόμενη πολιτική, την ασφάλεια των εμβολίων και σε όσους δεν εμβολιάζονταν, με εκφράσεις όπως «αντιεμβολιαστές», «αρνητές των εμβολίων», «αρνητές της επιστήμης», «ψεκασμένοι» κ.ά. Επίσης, για να υποβαθμίσουν την αξιοπιστία τους σαν άτομα (λες και τα πολιτικά δικαιώματα εξαρτώνται από το πόσο αξιόπιστος ή έξυπνος θεωρεί η εκάστοτε κυβέρνηση ότι είσαι) προσπάθησαν να παραπλανήσουν τον κόσμο λέγοντας ότι όσοι είχαν επιφυλάξεις εντάσσονταν σε ένα ανύπαρκτο κίνημα γνωστό ως «αντιεμβολιαστικό κίνημα». Ανύπαρκτο όχι μόνο γιατί κανείς δεν στρεφόταν εναντίον των εμβολίων και της χρησιμότητάς τους ως επιστημονικού επιτεύγματος, αλλά και επειδή το κίνημα απαιτεί οργανωμένη και συντονισμένη αντίδραση πάνω σε ένα θέμα. Τα μόνα κινήματα που υπήρξαν ήταν αυτά που εναντιώνονταν στον υποχρεωτικό εμβολιασμό και στην αναστολή των υγειονομικών. Κανένα κίνημα δεν υπήρξε εναντίον των εμβολίων. Άλλωστε, δεν είχε εκφραστεί και κάποια άποψη εναντίον άλλων εμβολίων πέραν των εμβολίων Covid με τεχνολογία mRNA. Σαν να μην έφτανε αυτό, σε μια προσπάθεια να πείσουν ότι όλοι αυτοί που διατηρούσαν επιφυλάξεις για την ασφάλεια των εμβολίων ήταν κάποιοι γραφικοί ή ανόητοι, συχνά ταύτιζαν αυτό το ανύπαρκτο κίνημα με τους ισχυρισμούς κάποιων μεμονωμένων ατόμων ότι τα εμβόλια περιέχουν “τσιπάκια” και άλλες αντίστοιχες θεωρίες. 

Ένα, ίσως από τα μεγαλύτερα, θύματα της πολιτικής τον καιρό της πανδημίας ήταν η ελεύθερη έκφραση και ο επιστημονικός διάλογος. Ως γνωστόν, η αμφισβήτηση και η διαφωνία αποτελούσαν διαχρονικά βασικά συστατικά της επιστημονικής αλλά και της κοινωνικής προόδου. Όμως, στη συγκεκριμένη περίπτωση, έγινε μια προσπάθεια να επικρατήσει η ολοκληρωτική ιδεολογία ότι μπορεί να εκφράζεται μόνο μια άποψη, η σωστή, η οποία ταυτίζεται με την άποψη που εξέφραζαν οι θεσμικοί οργανισμοί (όσο αυτοί εξέφραζαν άποψη) και ακόμα περισσότερο οι κυβερνητικές επιτροπές και τα κυβερνητικά στελέχη. Οποιαδήποτε επιστημονική έκφραση ερχόταν σε αντίθεση με αυτήν ήταν (αξιωματικά) λάθος, αποτελούσε “παραπληροφόρηση” και ήταν επικίνδυνη. Το μέγεθος της έπαρσης έφτανε σε τέτοιον βαθμό που κάποιοι διεκδίκησαν το αλάθητο με εκφράσεις όπως το «Attacks on me, quite frankly, are attacks on science» (Μτφρ: Οι επιθέσεις εναντίον μου, ειλικρινά, είναι επιθέσεις εναντίον της επιστήμης) του Anthony Fauci τον Ιούνιο του 2021. Παρόμοιες εκφράσεις, όπως «τα δεδομένα είναι αδιαμφισβήτητα» (εννοώντας τα δεδομένα τα οποία προέρχονταν από τον ΕΟΔΥ) είχαν χρησιμοποιηθεί και στην Ελλάδα για να δικαιολογηθούν οι αποφάσεις διαχείρισης της πανδημίας. Όμως, δεδομένου ότι τα δεδομένα αυτά δεν ήταν δημόσια διαθέσιμα, αυτό που υπονοούνταν ότι είναι αδιαμφισβήτητο ήταν στην ουσία η ορθότητα των κυβερνητικών αποφάσεων.

Μέρος της λογοκρισίας αυτής υπήρξαν και πολλές περιπτώσεις πειθαρχικών κυρώσεων ή ποινικών διώξεων σε άτομα του ιατρικού κόσμου που αμφισβήτησαν το επίσημο αφήγημα περί τείχους ανοσίας, ασφάλειας των εμβολίων και άλλων πολιτικών που εφαρμόστηκαν. Ας δούμε μερικά παραδείγματα από την Ελλάδα.

• Ο καρδιολόγος Κωνσταντίνος Αρβανίτης κατηγορήθηκε το 2021 από το Δ.Σ. του Ιατρικού Συλλόγου Αθηνών (ΙΣΑ) ότι (α) παραθέτει ψευδή και παραπλανητικά στοιχεία τα οποία έδειχναν ότι οι εμβολιασμένοι κινδυνεύουν περισσότερο από τους ανεμβολίαστους από τη μετάλλαξη Δέλτα και (β) ότι μιλάει υποτιμητικά για τους συναδέλφους του στην Επιτροπή Εμπειρογνωμόνων. Το Δ.Σ. τον παρέπεμψε στο Πειθαρχικό του ΙΣΑ από το οποίο αθωώθηκε τέσσερα χρόνια αργότερα! [89] Που σημαίνει ότι το Πειθαρχικό έκρινε πως τα στοιχεία δεν ήταν ούτε ψευδή, ούτε παραπλανητικά.

• Ο στρατιωτικός γιατρός και πρώην διευθυντής της Β’ Παθολογικής Κλινικής του Ναυτικού Νοσοκομείου Ζώης Μπέχλης κλήθηκε το 2021 από τον ΙΣΑ σε απολογία και στη συνέχεια του επιβλήθηκε πρόστιμο 10.000€ γιατί πήρε θέση κατά του υποχρεωτικού εμβολιασμού σε μια συγκέντρωση που είχε γίνει στην Αθήνα με σχετικό θέμα. Λίγο αργότερα την ίδια χρονιά κατηγορήθηκε από τον Ιατρικό Σύλλογο Θεσσαλονίκης για διασπορά ψευδών ειδήσεων επειδή έθεσε ερωτήματα που σχετίζονταν με την ασφάλεια των εμβολίων την εποχή που πολιτικοί και επιστήμονες (συμπεριλαμβανομένου του πρωθυπουργού) υποστήριζαν ότι τα εμβόλια είναι απολύτως ασφαλή και δεν υπάρχει κανένας κίνδυνος. Ο κ. Μπέχλης αθωώθηκε δικαστικά τον Φεβρουάριο του 2026. [90][91]

• Ο καθηγητής φαρμακολογίας Δημήτρης Κούβελας κατηγορήθηκε για διασπορά ψευδών ειδήσεων (fake news) σχετικά με τα εμβόλια της Covid. Συγκεκριμένα, παραπέμφθηκε για να δικαστεί εξαιτίας ανάρτησής του στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης τον Αύγουστο του 2021, στην οποία παρότρυνε τον γιατρό του υφυπουργού Πολιτικής Προστασίας, Νίκου Χαρδαλιά, να συμπληρώσει την κίτρινη κάρτα της φαρμακοεπαγρύπνησης (για το θέμα της φαρμακοεπαγρύπνησης βλ. το πρώτο άρθρο αυτής της σειράς) μετά το επεισόδιο εμφράγματος του υφυπουργού, από τη στιγμή που ο κ. Χαρδαλιάς είχε εμβολιαστεί κατά της Covid. Η κατηγορία στηριζόταν στο επιχείρημα ότι ο λόγος του θα απέτρεπε πολλούς από το να εμβολιαστούν και κατά συνέπεια θα υπήρχε σοβαρός αντίκτυπος στην οικονομία και τον τουρισμό!! Μάλιστα, πολλά ΜΜΕ και ενημερωτικές ιστοσελίδες διέδιδαν ψευδώς ότι ο κ. Κούβελας είχε αποδώσει το έμφραγμα του υφυπουργού στο εμβόλιο. Επιπλέον, τον Αύγουστο του 2021, ο κοσμήτορας της Σχολής Επιστημών Υγείας του ΑΠΘ, Θεόδωρος Δαρδαβέσης, είχε στείλει επιστολή στον καθηγητή προειδοποιώντας τον ότι αν δεν σταματήσει να εκφράζει επιφυλάξεις για τα εμβόλια της Covid θα θέσει σε κίνδυνο την ιατρική και επιστημονική του καριέρα. [92] Η δίκη του κ. Κούβελα ολοκληρώθηκε τον Δεκέμβριο του 2022 και το Τριμελές Πλημμελειοδικείο Θεσσαλονίκης τον έκρινε αθώο. [93][94]

Η μυστικοπάθεια στη λήψη των αποφάσεων

Έχουμε ήδη τονίσει πως η ελληνική κυβέρνηση δεν έδωσε, παρά ελάχιστες στιγμές και πολύ περιορισμένα, δημόσια πρόσβαση σε πρωτογενή δεδομένα που συλλέγονταν για την πανδημία από τον ΕΟΔΥ και άλλους δημόσιους οργανισμούς. [95][96][50][15] Τα δεδομένα ήταν διαθέσιμα από τον ΕΟΔΥ μόνο στην κυβέρνηση και τη διορισθείσα Επιτροπή Εμπειρογνωμόνων. Εκτός του ότι τα δεδομένα αυτά θα ήταν χρήσιμα στην επιστημονική και ακαδημαϊκή κοινότητα ώστε να προάγει τη γνώση και να σχεδιάσει αποτελεσματικότερους τρόπους διαχείρισης μελλοντικών πανδημιών, η πρόσβαση αυτή επιτασσόταν από τις «τρεις θεμελιώδεις προϋποθέσεις της χρηστής διοίκησης, που συγκροτούν και αντίστοιχα υπέρ των πολιτών δικαιώματα: διαφάνεια –να μπορούν ανά πάσα στιγμή να γνωρίζουν οι πολίτες τι αποφάσεις λαμβάνονται, με ποιον τρόπο και για ποιο σκοπό–, συμμετοχή –όχι «κλειστές» ή άτυπες διαδικασίες–, λογοδοσία –υποχρέωση εξήγησης και ανάδειξης ρόλου των αρμόδιων οργάνων» (αντιγράφω εδώ το σκεπτικό του Γενικού Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου [97]). 

Η ίδια μυστικοπάθεια παρατηρήθηκε τόσο σε αποφάσεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής όσο και του FDA. Ας δούμε κάποιες χαρακτηριστικές περιπτώσεις. Υπήρξαν δύο σημαντικές αποφάσεις του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου σχετικά με το συμβόλαιο της ΕΕ με τη Pfizer για τα εμβόλια Covid. Η πρώτη έλαβε χώρα στις 14 Μαΐου 2025 και αφορούσε την άρνηση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής να αποκαλύψει γραπτά μηνύματα (SMS) μεταξύ της προέδρου της, Ursula von der Leyen, και της ηγεσίας της Pfizer κατά τις διαπραγματεύσεις για την παραγωγή και παράδοση 1,8 δισεκατομμυρίων εμβολίων έναντι 35 δισεκατομμυρίων ευρώ (το γνωστό «Pfizergate»). Τα μηνύματα αυτά (ως μέρος της παραπάνω επικοινωνίας) είχαν διαδραματίσει σημαντικό ρόλο στην εξέλιξη της διαπραγμάτευσης, σύμφωνα με αυτά που η ίδια Ursula von der Leyen είχε δηλώσει σε συνέντευξή της τον Απρίλιο του 2021. Το δικαστήριο δικαίωσε το αίτημα αυτών που είχαν ζητήσει (ήδη από τον Μάιο του 2022) τη δημοσιοποίηση των μηνυμάτων και απέρριψε όλα τα επιχειρήματα που είχε χρησιμοποιήσει η Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Μάλιστα, το δικαστήριο ήταν ιδιαίτερα επικριτικό απέναντι στην Επιτροπή και την πρόεδρό της αναφέροντας: «Δεν λέτε, ούτε στο Δικαστήριο ούτε στις ευρωπαϊκές κοινωνίες, την αλήθεια». [98][97] Η δεύτερη απόφαση έλαβε χώρα τον Ιούλιο του 2024 και αφορούσε την περιορισμένη δημόσια πρόσβαση που έδωσε η Ευρωπαϊκή Επιτροπή στο κείμενο της σύμβασης με τη Pfizer για τα εμβόλια Covid-19. Να θυμίσουμε εδώ ότι πολλά μέρη της σύμβασης είχαν λογοκριθεί με τη δικαιολογία ότι η πλήρης δημοσίευση του κειμένου θα έβλαπτε τα εμπορικά συμφέροντα της εταιρίας. Το δικαστήριο αποφάνθηκε ότι η Ευρωπαϊκή Επιτροπή δεν κατάφερε να αποδείξει ότι όλα τα σημεία που λογοκρίθηκαν ήταν δικαιολογημένα και διέταξε να αφαιρεθεί η λογοκρισία από αρκετά. [99] Η Κομισιόν άσκησε έφεση στην απόφαση αυτή. Αν και η απόφαση για την έφεση δεν έχει ακόμα εκδικασθεί, στις 11 Ιουνίου 2026 ο γενικός εισαγγελέας πρότεινε να απορριφθεί η έφεση.

Αν και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή δημοσίευσε μόνο τη λογοκριμένη έκδοση της συμφωνίας με τη Pfizer για τα εμβόλια της Covid, χώρες όπως η Σλοβενία έδωσαν στη δημοσιότητα τα δικά τους συμβόλαια προμήθειας. Δεδομένου ότι τα συμβόλαια προμήθειας που έκανε η Σλοβενία για τα εμβόλια της Pfizer έγιναν στο πλαίσιο της κοινής συμφωνίας που έκανε η ΕΕ με την εταιρία για όλα τα κράτη-μέλη, και ότι τα συμβόλαια των κρατών υπογράφηκαν από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή εκ μέρους των κρατών, είναι εύλογο να υποτεθεί ότι κάποια τμήματα που υπάρχουν στις επιμέρους συμβάσεις είναι μέρος της γενικής συμφωνίας ή/και υπάρχουν και στις συμβάσεις των υπόλοιπων χωρών. [100][101] Αναφερόμαστε στα τμήματα όπου η Pfizer εξηγεί ότι, λόγω της εσπευσμένης διαδικασίας που ακολουθήθηκε, δεν μπορεί να εγγυηθεί την αποτελεσματικότητα και την ασφάλεια των συστατικών του εμβολίου και πως μπορεί να υπάρχουν μεσο-/μακροπρόθεσμες παρενέργειες που δεν τις γνώριζαν εκείνη τη στιγμή. [102][103]

Τα πράγματα δεν ήταν και πολύ καλύτερα στην πλευρά του FDA. [104][105][106] Η ταχύτητα με την οποία έγιναν οι διαδικασίες έγκρισης τόσο της επείγουσας όσο και της κανονικής άδειας του εμβολίου Pfizer-BioNTech, καθώς και το γεγονός ότι κάποιες εβδομάδες μετά τη χορήγηση κανονικής άδειας δεν υπήρχε δημοσιευμένο κανένα έγγραφο του φακέλου της Pfizer, προβλημάτισαν αρκετούς δημοσιογράφους και ερευνητές του ιατρικού χώρου. Μια ομάδα από 80 τέτοια άτομα με την ονομασία Public Health and Medical Professionals for Transparency (PHMPT) έκαναν αίτημα στον FDA να δημοσιεύσει τον φάκελο μαζί με τα συμπεράσματα. Άλλωστε, ο FDA ήταν υποχρεωμένος να δημοσιεύσει τον φάκελο μέσα σε τριάντα μέρες από την έγκριση. Ο FDA απάντησε ότι η ετοιμασία του φακέλου για δημοσίευση είναι μια χρονοβόρα διαδικασία, ότι διαθέτει μόνο δέκα υπαλλήλους στο γραφείο που είναι υπεύθυνο γι’ αυτή τη δουλειά και ότι δεν βλέπει κάποιον σοβαρό λόγο για επίσπευση της διαδικασίας. Η PHMPT κινήθηκε δικαστικά στις 16 Σεπτεμβρίου 2021. Οι δικηγόροι του FDA πρότειναν να τους δοθεί το χρονικό περιθώριο των 75 χρόνων (!) για να ικανοποιήσουν το αίτημα (δηλαδή να δημοσιεύουν περίπου 500 σελίδες τον μήνα). Αφού οι δικηγόροι της PHMPT τόνισαν ότι ο FDA έχει πάνω από 18.000 υπαλλήλους, κάποιους από τους οποίους θα μπορούσε να αποσπάσει στο σχετικό γραφείο για την επίσπευση της διαδικασίας, και ο τοπικός εισαγγελέας τόνισε ότι ο FDA έχει δημοσιεύσει αντίστοιχου μεγέθους φακέλους και στο παρελθόν σε σχετικά σύντομο διάστημα, το δικαστήριο αποφάσισε ότι ο FDA πρέπει να έχει δημοσιεύσει ολόκληρο τον φάκελο μέσα σε οκτώ μήνες (μέχρι το τέλος του καλοκαιριού του 2022).

Επίσης, 90 ημέρες μετά την εμπορική κυκλοφορία του εμβολίου, η Pfizer ήταν υποχρεωμένη να δημοσιεύσει στην ιστοσελίδα του FDA μια αναφορά από την παρακολούθηση των αποτελεσμάτων του εμβολίου (όπως γίνεται για κάθε φάρμακο που εγκρίνει ο FDA). Αυτό όμως δεν έγινε. Οι εβδομάδες περνούσαν και καμία αναφορά δεν δημοσιευόταν. Κινήθηκε μια δικαστική διαδικασία για τη δημοσίευση των σχετικών εγγράφων η οποία υπέστη πολύμηνη καθυστέρηση ως μέρος της διαδικασίας που είχε κινηθεί και για τον φάκελο έγκρισης του εμβολίου. Όταν τελικά δημοσιεύτηκε η αναφορά των ενενήντα ημερών αποκαλύφθηκε ότι είχαν αναφερθεί 1.223 θάνατοι σε μικρό διάστημα μετά τον εμβολιασμό. Ιστορικά, η αναφορά από 5 έως 15 θανάτων μέσα στις ενενήντα πρώτες μέρες κυκλοφορίας αποτελούσε αιτία απόσυρσης του φαρμακευτικού σκευάσματος, είτε με πρωτοβουλία της εταιρίας είτε με απαίτηση του FDA. [23]

Η προέλευση του ιού SARS-CoV-2

Στο σημείο αυτό είναι μια καλή ευκαιρία να μιλήσουμε για το ζήτημα της προέλευσης του ιού SARS-CoV-2. Όχι τόσο γιατί επηρεάζει το αν η διαχείριση της πανδημίας έγινε σωστά, αλλά γιατί σχετίζεται με τη λογοκρισία και την επιβολή συγκεκριμένων απόψεων τον καιρό της πανδημίας καθώς και με τις επιθέσεις σε επιστήμονες και πολίτες που εξέφραζαν αμφιβολίες για το επίσημο αφήγημα σε διάφορα θέματα. Το θέμα της προέλευσης του ιού συζητήθηκε έντονα τα δύο πρώτα χρόνια της πανδημίας. Η επίσημη άποψη, και η άποψη που προωθήθηκε πολύ νωρίς από κρατικούς αξιωματούχους, διεθνείς οργανισμούς και τα περισσότερα ΜΜΕ, ήταν πως το πιο πιθανό σενάριο είναι πως ο ιός προήλθε από τα ζώα και μεταδόθηκε τυχαία από κάποια θηλαστικά στον άνθρωπο. Μάλιστα, εκτιμούσαν ως σημείο αρχικής μετάδοσης την ψαραγορά (!) της πόλης Wuhan. Αυτή ήταν η άποψη που υιοθέτησε ο ΠΟΥ και, πολλές φορές, ακόμα και σήμερα, παρουσιάζεται παραπλανητικά ως η άποψη της πλειοψηφίας της επιστημονικής κοινότητας. 

BCC Amend

Από άρθρο του BBC τον Αύγουστο του 2026

Όσοι υποστήριζαν την άποψη πως ο ιός είχε διαφύγει από κάποιο βιολογικό εργαστήριο στην κινεζική πόλη Wuhan (την πόλη από όπου ξεκίνησε η πανδημία), και πιθανότατα ήταν τεχνητά κατασκευασμένος, αποκαλούνταν συνωμοσιολόγοι και οι απόψεις τους λογοκρίνονταν στα ΜΜΕ και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης (συμπεριλαμβανομένου του TNI). Και μάλιστα αυτή η λογοκρισία άρχισε πολύ νωρίς (αρχές Απρίλη του 2020) πριν ακόμα ερευνητές, δημοσιογράφοι ή επιστήμονες μπορέσουν να αποκτήσουν πρόσβαση στην πόλη Wuhan ώστε να αξιολογήσουν το πόσο βάσιμο ήταν ένα τέτοιο σενάριο. Να τονίσουμε ότι ο Anthony Fauci με τον Dr. Tedros Adhanom (γενικός διευθυντής του ΠΟΥ) προωθούσαν τη θεωρία ότι ο ιός προερχόταν από τα ζώα αποκλείοντας από συζητήσεις όσους διαφωνούσαν (όπως τον τότε διευθυντή του CDC Robert Redfield). [107][115]
Ας δούμε λοιπόν κάποια στοιχεία που εξηγούν γιατί κάποιοι υποστήριζαν ότι τα πράγματα δεν είναι ακριβώς έτσι.

Ο πρώτος κορονοϊός παρατηρήθηκε εργαστηριακά το 1965, ως ο ιός που προκαλεί το κοινό κρυολόγημα. Οι κορονοϊοί συναντώνται κυρίως στα ζώα και για αρκετές δεκαετίες μετά την ανακάλυψή τους δεν είχε παρατηρηθεί κάποιος άλλος κορονοϊός που να προκαλεί στον άνθρωπο κάποια σοβαρότερη ασθένεια. Το 1985, ένας επιστήμονας ονόματι Ralph Baric, με πτυχίο στη ζωολογία και διδακτορικό στη μικροβιολογία, ξεκίνησε την έρευνα πάνω σε πιθανούς τρόπους με τους οποίους οι κορονοϊοί θα μπορούσαν να προκαλέσουν ασθένειες στους ανθρώπους. Μεταξύ άλλων, μελετούσε και την ανταλλαγή γενετικού υλικού μεταξύ διαφορετικών κορονοϊών που μπορεί να συμβεί όταν δύο διαφορετικοί ιοί προσβάλλουν ταυτόχρονα το ίδιο κύτταρο. Τον Απρίλιο του 2002, η ομάδα του Baric κατέθεσε πατέντα για μια τεχνική με την οποία αυτή η ανταλλαγή γενετικού υλικού μεταξύ κορονοϊών θα μπορούσε να γίνει στο εργαστήριο. Όπως δήλωνε τότε, ο σκοπός της έρευνας ήταν να αναπτυχθούν εμβόλια για τους παραγόμενους ιούς. Στην ουσία, ο σκοπός ήταν, με τροποποίηση του γενετικού υλικού των ιών που ήδη γνωρίζουμε, να κατασκευάσουμε ιούς μεταδοτικούς στον άνθρωπο αλλά ακόμα πιο επικίνδυνους, πριν η φύση τους εμφανίσει από μόνη της (μέσω κάποιας μετάλλαξης) ώστε να έχουμε ήδη προετοιμάσει εμβόλια και θεραπείες γι’ αυτούς! Η έρευνα αυτή ανήκει στην κατηγορία γνωστή ως Gain-of-Function ή GoF (γενετική τροποποίηση μικροοργανισμών με σκοπό την απόδοση επιθυμητών ιδιοτήτων). Δεδομένου ότι οι θεωρητικές παραλλαγές γενετικού υλικού που θα μπορούσαν να υπάρξουν στους ιούς αυτούς είναι πολλά δισεκατομμύρια ή τρισεκατομμύρια, κάποιος ίσως δίκαια αναρωτηθεί ποιο το νόημα να φτιάξουμε εμβόλιο για μια παραλλαγή που το πιο πιθανό είναι ότι η φύση δεν θα δημιουργήσει ποτέ.

Επτά μήνες μετά την καταχώρηση της πατέντας εμφανίστηκαν τα πρώτα περιστατικά της ασθένειας SARS που προκαλούνταν από τον πρωτοεμφανιζόμενο κορονοϊό SARS-CoV-1 (ή απλά SARS-CoV). Αν και ο ιός αυτός περιορίστηκε σχετικά σύντομα, λόγω της υψηλής θνησιμότητάς του και της χαμηλής μεταδοτικότητας (μεταδιδόταν κυρίως από άτομα που είχαν ήδη ασθενήσει και άρα μπορούσαν τα άτομα αυτά να εντοπιστούν και να απομονωθούν), η εμφάνισή του αποτέλεσε την αφετηρία τεράστιων χρηματοδοτήσεων τόσο από ιδιωτικούς φορείς όσο και από διάφορους κρατικούς φορείς των ΗΠΑ, όπως ο οργανισμός NIH (που συντονίζει και χρηματοδοτεί έρευνα στον τομέα της υγείας και της βιοϊατρικής), το USAID (United States Agency for International Development: Υπηρεσία των ΗΠΑ για τη Διεθνή Ανάπτυξη), το NIAID, και το USAMRIID (United States Army Medical Research Institute of Infectious Diseases: Ιατρικό Ερευνητικό Ινστιτούτο Λοιμωδών Νοσημάτων του Στρατού των ΗΠΑ). Έτσι, τα παιχνίδια με τους ιούς συνεχίστηκαν. Για παράδειγμα, το 2004 είχαν γίνει προσπάθειες να συνδυαστεί ο γενετικός κώδικας της εποχικής γρίπης με αυτόν της εξαιρετικά θανατηφόρας γρίπης των πτηνών (H5N1), ενώ το 2005 είχε γίνει προσπάθεια να γίνει ανασύνθεση της εξαιρετικά μεταδοτικής παραλλαγής της γρίπης του 1918 (γνωστή και ως Ισπανική Γρίπη). [109] Η έρευνα αυτή είχε δημιουργήσει μια διάσταση απόψεων στον επιστημονικό κόσμο, ήδη από το 1995, για το αν τα αποτελέσματα αυτών των ερευνών πρέπει να δημοσιεύονται μιας και θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν από κακόβουλους δρώντες καθώς και για το αν τέτοιου είδους έρευνες θα μπορούσαν περισσότερο να ωφελήσουν ή να βλάψουν την ανθρωπότητα. Κάποια στιγμή άρχισαν να εκφράζονται έντονα και ανησυχίες για πιθανή διαρροή κάποιου κατασκευασμένου ιού, μιας και κανείς δεν μπορεί να αποκλείσει εργαστηριακά ατυχήματα και λάθη, όπως αυτά που έγιναν την περίοδο 2014–2015. [109] 

Κάποια στιγμή μετά το 2009 ο Ralph Baric ξεκίνησε μια συνεργασία με την EcoHealth Alliance που είχε πρόεδρο τον Peter Daszak (βρετανός ζωολόγος). Αν και αρχικά η EcoHealth είχε σκοπό την προστασία της άγριας ζωής, υπό την προεδρία του Daszak η EcoHealth εστίασε στη μελέτη πιθανών κινδύνων από ασθένειες του ζωικού βασιλείου (σε περιοχές όπως η νότια Κίνα) που θα μπορούσαν να μεταδοθούν στον άνθρωπο και να προκαλέσουν κάποια πανδημία. Το σκεπτικό ήταν ότι η μετακίνηση ανθρώπων σε παρθένες περιοχές των τροπικών δασών θα μπορούσε να τους φέρει σε επαφή με επικίνδυνους ιούς, οι οποίοι πιθανόν να μεταπηδούσαν από τα ζώα στον άνθρωπο —επιτέλους, μιας και δεν είχε γίνει τόσες δεκαετίες.... Ο Baric συνεργάστηκε με τον Daszak και το ινστιτούτο ιολογίας της κινεζικής πόλης Wuhan κάνοντας εργαστηριακές τροποποιήσεις σε κορονοϊούς νυχτερίδων για να ανακαλύψουν κάποιες παραλλαγές που θα ήταν μεταδοτικές στον άνθρωπο. [23] Όπως επιβεβαιώνει και ο Dr. Andrew Huff, που ήταν αντιπρόεδρος της EcoHealth την περίοδο 2014–2016, η εταιρία δεν έκανε απλή καταγραφή των μεταδοτικών ασθενειών που έβρισκε στο ζωικό βασίλειο. Αυτό άλλωστε δεν θα μπορούσε να δικαιολογήσει τις χρηματοδοτήσεις που λάμβανε η εταιρία. Η εταιρία έκανε έρευνα τύπου GoF με σκοπό τη δημιουργία θανατηφόρων μεταλλάξεων που θα ήταν μεταδοτικές στον άνθρωπο. Μεγάλο μέρος της χρηματοδότησης προερχόταν από κυβερνητικούς οργανισμούς των ΗΠΑ, όπως η USAID και το Υπουργείο Εξωτερικών. [110]

Το 2012 εμφανίζεται η ασθένεια MERS (γνωστή και ως γρίπη της καμήλας) από τον κορονοϊό MERS-CoV η οποία, αν και είχε μεγάλη θνησιμότητα, μεταδιδόταν από τις καμήλες αλλά όχι από άνθρωπο σε άνθρωπο. Το 2013 ο Baric δημοσίευσε ένα επιστημονικό άρθρο στο οποίο δήλωναν ότι είχαν βρει δύο τέτοιους ιούς οι οποίοι ήταν συμβατοί με τον υποδοχέα ACE2 που έχουν κάποια ανθρώπινα κύτταρα. Η έρευνα συνεχίστηκε με έρευνα τύπου GoF σε κορονοϊούς και ιούς γρίπης με χρηματοδότηση και του NIH, όπως δήλωναν και οι ίδιοι στις επιστημονικές δημοσιεύσεις τους το 2015 και το 2016. H ανακάλυψη της χρήσης του υποδοχέα ACE2 έχει σημασία. Γι’ αυτό ας δούμε τι συνέβαινε μέχρι το 2016, παράλληλα με την έρευνα των Baric και Daszak.

Το 2011, ο CEO της γαλλικής εταιρίας bioMerieux SA, που μέχρι τότε είχε αναλάβει για λογαριασμό της εταιρίας τον σχεδιασμό ενός εργαστηρίου επιπέδου BSL-4 (είναι το ανώτατο επίπεδο ασφάλειας ερευνητικών εγκαταστάσεων σχεδιασμένο για τη μελέτη επικίνδυνων και θανατηφόρων οργανισμών) στο Ινστιτούτο Ιολογίας της Wuhan, παραιτήθηκε για να γίνει CEO στην εταιρία Moderna. Η Moderna είχε ιδρυθεί τον προηγούμενο μόλις χρόνο, ασχολούνταν αποκλειστικά με τον σχεδιασμό θεραπειών με βάση την τεχνολογία messenger RNA (mRNA) και είχε τότε μόνο έναν υπάλληλο! Την αμέσως επόμενη χρονιά (2012) πήρε μια χορηγία 25 εκατομμυρίων από την DARPA (Defense Advanced Research Projects Agency: Υπηρεσία Προηγμένων Ερευνητικών Προγραμμάτων Άμυνας των ΗΠΑ). Το 2016 η Moderna κατέθεσε ως πατέντα μια γενετική ακολουθία η οποία δήλωνε ότι είχε ιδιαίτερη αξία για θεραπευτικές εφαρμογές που χρησιμοποιούσαν τεχνολογία mRNA. Όλως τυχαίως, η ακολουθία που πατένταρε η Moderna ήταν αυτή που βρέθηκε λίγα χρόνια αργότερα στην πρωτεΐνη-ακίδα του ιού SARS-CoV-2! Και αυτή η πρωτεΐνη-ακίδα βοηθούσε τον ιό να εισβάλει στα ανθρώπινα κύτταρα επειδή είχε συμβατότητα με τον υποδοχέα ACE2!! Δηλαδή, τον ίδιο υποδοχέα που είχε ανακαλύψει ο Baric να χρησιμοποιείται από κάποιους κορονοϊούς το 2013. Μάλιστα, όπως φάνηκε αργότερα (το 2019), υπήρχε μέσω της NIAID συνεργασία μεταξύ της Moderna και του Baric.

Την ίδια χρονιά (2016), η Moderna ξεκίνησε συνεργασία με τη NIAID για την ανάπτυξη εμβολίων για κορονοϊούς με χρήση της τεχνολογίας mRNA. Διευθυντής της NIAID τότε ήταν ο Anthony Fauci! Επίσης την ίδια χρονιά, το Coalition for Epidemic Preparedness Innovations (CEPI), μια σύμπραξη δημόσιου και ιδιωτικού τομέα με κύριο χρηματοδότη το Παγκόσμιο Οικονομικό Φόρουμ και το ίδρυμα Bill & Melinda Gates Foundation, παρουσίασε ένα επιχειρηματικό πλάνο σύμφωνα με το οποίο τα τελευταία χρόνια είχαν συμβεί αρκετά ξεσπάσματα επιδημιών και πανδημιών (SARS, MERS, Ebola, Zika κ.ά.) και ο ιδιωτικός τομέας θα έπρεπε να εστιάσει στην ανάπτυξη εμβολίων επείγουσας χρήσης. Σε αυτό όμως θα έπρεπε να συμμετάσχουν οι κυβερνήσεις και οι ΜΚΟ ώστε να διευκολυνθεί η ταχεία ανάπτυξη εμβολίων. Το πλάνο ασχολούνταν αποκλειστικά με εμβόλια και όχι με θεραπευτικές αγωγές.

Το 2018 η Pfizer αποφάσισε ότι θέλει και αυτή να ασχοληθεί με την ανάπτυξη εμβολίων κατά της γρίπης με βάση την τεχνολογία mRNA και γι’ αυτό ξεκίνησε μια συνεργασία με τη γερμανική εταιρία βιοτεχνολογίας BioNTech.

Στις 16 Μαρτίου του 2020, πέντε ημέρες μετά την ανακοίνωση του ΠΟΥ ότι ο ιός που προκαλεί την ασθένεια Covid-19 είναι ο SARS-CoV-2, η NIAID ανακοίνωσε ότι οι επιστήμονές της είχαν αναπτύξει ήδη (!) σε συνεργασία με τη Moderna ένα εμβόλιο (mRNA-1273) για τον ιό και το είχαν ήδη δοκιμάσει σε ανθρώπους. Οπότε, μπορούσαν να ξεκινήσουν τη Φάση 1 των κλινικών μελετών. Με απλά λόγια, αν ο ιός αυτός δεν είχε διαφύγει από κάποιο ιολογικό εργαστήριο της Wuhan, μάλλον το σύμπαν είχε ευθυγραμμιστεί με τις έρευνες της Moderna. Στις 23 Απριλίου ανακοίνωσε και η Pfizer ότι έχει έτοιμο ένα εμβόλιο για τον SARS-CoV-2 (BNT162b2) και ξεκινά δοκιμές σε ανθρώπους.

Τον Ιανουάριο του 2021 ο ΠΟΥ, σε συνεργασία με την κινεζική κυβέρνηση, θα ορίσουν μια επιστημονική ομάδα για τη διερεύνηση της προέλευσης του ιού. Μέσα στα μέλη της ομάδας αυτής ήταν και ο Dr. Peter Daszak!

Τον Ιούνιο του 2021 η δημοσιογράφος Katherine Eban δημοσίευσε μια έρευνά της στο περιοδικό Vanity Fair [111][108] σύμφωνα με την οποία (α) η κινεζική κυβέρνηση πήρε 80.000 δείγματα από ζώα στην άγρια φύση αλλά δεν κατάφερε να ανιχνεύσει τον ιό SARS-CoV-2 ούτε σε ένα, (β) η πανδημία φαίνεται να άρχισε 7 μίλια μακριά από το Ινστιτούτο Ιολογίας της πόλης Wuhan, το οποίο ήταν διάσημο για τις έρευνές του πάνω σε κορονοϊούς και στο οποίο διεξάγονταν πειράματα της κατηγορίας GoF, και (γ) φαίνεται πως το Υπουργείο Εξωτερικών των ΗΠΑ είχε συμβουλέψει τις δύο επιτροπές διερεύνησης της προέλευσης του ιού (μία από το Συμβούλιο Εθνικής Ασφάλειας και μία από τον Λευκό Οίκο) να αποφύγουν να ασχοληθούν με το θέμα της έρευνας τύπου GoF.

Τον Αύγουστο του 2021, ο Ταγματάρχης του Σώματος Πεζοναυτών των ΗΠΑ Joseph Murphy έστειλε ένα έγγραφο στο Γραφείο του Γενικού Επιθεωρητή του Υπουργείου Άμυνας σύμφωνα με το οποίο «η Συμμαχία EcoHealth (EcoHealth), σε συνεργασία με το Ινστιτούτο Ιολογίας της Γουχάν (WIV), υπέβαλε μια πρόταση τον Μάρτιο του 2018 στην Υπηρεσία Προηγμένων Ερευνητικών Προγραμμάτων Άμυνας (DARPA) σχετικά με τους ιούς SARS-CoV. Η πρόταση περιελάμβανε ένα πρόγραμμα, που ονομάζεται DEFUSE, το οποίο επιδίωκε να χρησιμοποιήσει μια νέα πρωτεΐνη-ακίδα του SARS-CoV για τον εμβολιασμό νυχτερίδων κατά των ιών SARS-CoV. Παρόλο που η DARPA απέρριψε την πρόταση, στο έγγραφο υπήρχε ο ισχυρισμός ότι η EcoHealth τελικά υλοποίησε την πρόταση DEFUSE μέχρι τον Απρίλιο του 2020 μέσω του NIH και του NIAID. Μάλιστα, επισημαίνονταν αρκετές πιθανές θεραπείες, όπως η ιβερμεκτίνη, και υποστηριζόταν ότι η έρευνα της DEFUSE είχε αναγνωρίσει την υδροξυχλωροκίνη και την ιντερφερόνη ως ουσίες που περιορίζουν τη δράση του ιού SARS-CoV». [112]

Αρχές Δεκεμβρίου του 2024 δημοσιεύτηκε το πόρισμα πεντακοσίων πενήντα σελίδων της Ειδικής Επιτροπής της Βουλής των Αντιπροσώπων των ΗΠΑ, [136] μετά από δύο χρόνια διαδικασιών, το οποίο ανέφερε πως ο ισχυρισμός ότι ο ιός SARS-CoV-2 προήλθε από εργαστήριο δεν είναι θεωρία συνωμοσίας. Μεταξύ άλλων, το πόρισμα ανέφερε και τα εξής:

- Οι αμερικάνικες υπηρεσίες υγείας χρηματοδότησαν στη Wuhan έρευνες τύπου GoF, κάτι που απαγορευόταν να γίνει στις ΗΠΑ. Το άτομο που οργάνωσε και επόπτευε την έρευνα αυτή ήταν ο Anthony Fauci! Παράγοντες των κυβερνήσεων ΗΠΑ και Κίνας μαζί με παράγοντες διεθνών οργανισμών υγείας απέκρυψαν στοιχεία που σχετίζονταν με την έρευνα για το πώς ξεκίνησε η πανδημία του SARS-CoV-2.

- Η κοινωνική απόσταση των δύο μέτρων δεν έχει καμία επιστημονική βάση και τα lockdown δεν ήταν μόνο αντιεπιστημονικά αλλά και έβλαψαν τη φυσική και πνευματική υγεία των πολιτών.

- Η χρήση μασκών για τον περιορισμό της πανδημίας ήταν αναποτελεσματική. [113][19]

Τον Ιούνιο του 2026, η διευθύντρια της Εθνικής Υπηρεσίας Πληροφοριών, Tulsi Gabbard, αποκάλυψε έγγραφα που έδειχναν ότι ο Fauci είχε δώσει ψευδή κατάθεση στο Κογκρέσο σχετικά με την έρευνα τύπου gain-of-function στα Εθνικά Ινστιτούτα Υγείας και πως προσπάθησε να επηρεάσει αξιωματούχους της υπηρεσίας πληροφοριών ως προς τη διαμόρφωση άποψης πάνω στο θέμα της προέλευσης του ιού. [114][115]

Ο Fauci κλήθηκε στα τέλη Ιουλίου του 2026 να καταθέσει στη Βουλή των Αντιπροσώπων των ΗΠΑ σχετικά με τη διαχείριση της πανδημίας Covid. Κατά τη διάρκεια της κατάθεσης αρνήθηκε 100 φορές να απαντήσει σε ερωτήσεις, επικαλούμενος το συνταγματικό του δικαίωμα να μην απαντήσει σε ερώτηση όταν η απάντηση μπορεί να τον ενοχοποιεί. Να θυμίσουμε εδώ ότι ο προηγούμενος πρόεδρος, Joe Biden, είχε δώσει προληπτική χάρη στον Fauci για οποιοδήποτε ποινικό αδίκημα μπορεί να είχε διαπράξει την περίοδο 2014 με 2025!! [116] Και φυσικά, ο Fauci δεν ήταν το μόνο άτομο που συμμετείχε σε αυτή την προσπάθεια συγκάλυψης της αλήθειας. Οι πληροφορίες πάνω στο θέμα είναι πάρα πολλές αλλά, επιμένοντας στο ζήτημα του ήθους των ανθρώπων που λάμβαναν τις αποφάσεις, θα αναφέρουμε μόνο ότι στις 18 Αυγούστου 2026 ο David Morens, επιστημονικός σύμβουλος του Fauci, δήλωσε ένοχος στο δικαστήριο για παραβίαση των νόμων περί δημόσιων αρχείων και την απόκρυψη κυβερνητικών εγγράφων που σχετίζονται με τη χρηματοδότηση της έρευνας με επιχορηγήσεις και την πανδημία Covid-19. [117]

Είναι επίσης ενδιαφέρον ότι, παρόλο που μετά την εμφάνιση του SARS-CoV το 2003 υπήρχαν πολλά βιολογικά εργαστήρια που πειραματίζονταν με κορονοϊούς (πολλά εκ των οποίων αποτελούσαν συνεργασία Αμερικανών και Κινέζων επιστημόνων), όλες οι σχετικές δημοσιεύσεις έδειχναν ότι οι προσπάθειες δημιουργίας ενός εμβολίου για κάποια παραλλαγή ενός κορονοϊού ήταν αποτυχημένες. [20][118][119]

Δυστυχώς, ούτε η τεχνολογία mRNA είχε καταφέρει να δώσει κάποιο φάρμακο ή κάποια θεραπεία η οποία να λάβει αδειοδότηση για εμπορική κυκλοφορία. Όμως το ενδιαφέρον των φαρμακευτικών για την τεχνολογία mRNA οφειλόταν στο σημαντικό πλεονέκτημα που τους προσέφερε η τεχνολογία αυτή. Και αυτό ήταν η ταχύτητα με την οποία μπορούσαν να παραχθούν εμβόλια καθώς και να προσαρμοστούν σε μεταλλάξεις του ιού, αφού δεν απαιτούσε κυτταροκαλλιέργεια του εν λόγω ιού ή άλλου κυτταρικού οργανισμού, για τον οποίο θα έπρεπε να γίνει μαζική παραγωγή. Στην περίπτωση της τεχνολογίας mRNA, το αντιγόνο δεν προϋπάρχει στο εμβόλιο. Οπότε, δεν υπάρχει και ανάγκη για κάποιον κυτταρικό φορέα του αντιγόνου. Αντίθετα, η κλασική μέθοδος παραγωγής εμβολίων κάνει χρήση εμβρυοποιημένων αυγών για την παραγωγή του ιού (ο οποίος στη συνέχεια θα αδρανοποιηθεί ή κατατμηθεί για να τοποθετηθεί στο εμβόλιο). Μια ενδιάμεση (σε ταχύτητα) τεχνική ανάπτυξης εμβολίων είναι η viral-vector, η οποία είχε χρησιμοποιηθεί το 2020 στο ρωσικό εμβόλιο Sputnik V και στο μονοδοσικό εμβόλιο Janssen της Johnson & Johnson. Για να μην υπάρχουν παρεξηγήσεις, το ρωσικό εμβόλιο δεν αναπτύχθηκε πιο γρήγορα από τα υπόλοιπα. Η αδειοδότηση του Sputnik V έγινε με βάση κάποια προκαταρκτικά αποτελέσματα της Φάσης 1 και 2 των κλινικών μελετών που είχαν δημοσιευτεί στις αρχές Σεπτέμβρη του 2020. Δηλαδή, από όσο γνωρίζουμε, η μαζική κυκλοφορία του Sputnik V που ξεκίνησε τον Δεκέμβριο του 2020 στηρίχθηκε σε ακόμα πιο ωμή παράκαμψη των κανονικών διαδικασιών, παρόλο που το εμβόλιο δεν χρησιμοποιήθηκε μόνο στη Ρωσία αλλά και σε άλλες χώρες (Ουγγαρία, Αργεντινή, Σερβία, Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα κ.α.).

Μια ματιά στο παρελθόν και το μέλλον

Πριν κλείσουμε θα θέλαμε να κάνουμε μια σύντομη αναφορά σε κάποιες δηλώσεις, αποφάσεις και συμπεριφορές που άφησαν το δικό τους στίγμα και προβλημάτισαν σχετικά με το ήθος, τον ρόλο και τα όρια της δικαιοδοσίας όσων κατέχουν θεσμικές θέσεις.

1. Για κάποιον λόγο, η κυβέρνηση όχι μόνο αποφάσισε να εφαρμόσει έναν γενικό εγκλεισμό, αλλά και με τρόπο που προσπαθούσε να ελέγξει κάθε πτυχή της κοινωνικής και προσωπικής ζωής των πολιτών. Το αποτέλεσμα είναι να ανακοινώνονται μέτρα που συχνά δεν έβγαζαν νόημα. Έπρεπε να κρατάμε απόσταση δύο μέτρων την ίδια στιγμή που ο κόσμος (τουλάχιστον, στην πρωτεύουσα όπου ζει η μισή Ελλάδα) στριμωχνόταν σε λεωφορεία, βαγόνια του μετρό και του ηλεκτρικού και υπερπλήρεις πτήσεις σε χώρο με αέρα που ανακυκλώνεται. Έπρεπε να φοράμε μάσκα σε εξωτερικό χώρο, ακόμα και αν ήμασταν χωρίς κόσμο γύρω μας ή στην ύπαιθρο, τη στιγμή που στις ταβέρνες και στα γυμναστήρια μπορούσαμε να μη φοράμε μάσκα. Στα καταστήματα (ανάλογα με τα τετραγωνικά) μπορούσαν να μπουν μόνο ένας ή δύο πελάτες ταυτόχρονα ενώ στα σχολεία είχαμε 20 και 30 παιδιά μέσα στην ίδια αίθουσα. Πέντε μέτρα απόστασης μεταξύ των πάγκων στις λαϊκές τη στιγμή που ο καθένας γνωρίζει τον συνωστισμό αυτών που ψωνίζουν σε μια λαϊκή. Είχε απαγορευτεί το ερασιτεχνικό ψάρεμα, αλλά όχι το κολύμπι. [120]

2. Υπήρξαν στιγμές που φάνηκε ξεκάθαρα ότι η κυβέρνηση δεν ενδιαφερόταν για το αν τα μέτρα τα οποία λαμβάνονταν φαινόντουσαν ακατανόητα στους πολίτες και ούτε ενδιαφερόταν να κάνει κάτι γι’ αυτό. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτό που συνέβη στις 21 Απριλίου 2021 όταν η κυβέρνηση ανακοίνωσε ότι η πλατφόρμα για τα ραντεβού των εμβολιασμών θα ανοίξει στις 27 Απρίλη για τις ηλικίες 30–39. Δηλαδή, τρεις μέρες μετά το άνοιγμα της πλατφόρμας για τις ηλικίες 50–54. Για τις ηλικίες 40–49 δεν υπήρχε κάποια ανακοίνωση ακόμα. Αυτό φαίνεται παράλογο, δεδομένου ότι η πλατφόρμα άνοιγε σταδιακά από τις μεγαλύτερες προς τις μικρότερες ηλικίες. Σε σχετική ερώτηση, η κυβερνητική εκπρόσωπος έδωσε (;) μια απάντηση η οποία δεν έβγαζε κανένα νόημα. [121] Δεν ήταν κάποιο λάθος ή ένα σαρδάμ. Στην ουσία, θεώρησε ότι η κυβέρνηση δεν είναι υποχρεωμένη να λογοδοτεί στους πολίτες για τις αποφάσεις της.

3. Μιάμιση βδομάδα πριν από το Πάσχα του 2021 (το οποίο ήταν στις 2 Μαΐου) η κυβέρνηση ανακοίνωνε ότι μέσα στο πρώτο δεκαπενθήμερο του Μάη θα γίνει το άνοιγμα της εστίασης, των σχολείων και του τουρισμού. Η ανακοίνωση αυτή ερχόταν μια χρονική στιγμή στην οποία ο πρωθυπουργός, με διάγγελμά του, μας είχε πει ότι ο αριθμός των κρουσμάτων είναι σταθερά σε πολύ υψηλά επίπεδα! Και αναρωτιέται ο μέσος πολίτης: αν τα lockdown είχαν σκοπό να διατηρήσουμε χαμηλά τη διάδοση του ιού (και άρα των κρουσμάτων), τότε γιατί τα σταματούμε σε μια περίοδο που η μεταδοτικότητα είναι υψηλή; [122][123][124]

4. Επί σχεδόν έναν ολόκληρο χρόνο (από την άνοιξη του 2020 μέχρι την άνοιξη του 2021) η υπουργός Παιδείας Νίκη Κεραμέως αρνούνταν να δώσει στη δημοσιότητα (ως όφειλε) τη δημόσια σύμβαση με τη CISCO (την εταιρία με την οποία το ελληνικό Υπουργείο Παιδείας συνεργάστηκε για την παροχή της πλατφόρμας τηλεκπαίδευσης κατά την πανδημία) με τη δικαιολογία ότι ήταν μια αποδοχή δωρεάς και ότι το δημόσιο δεν ξόδεψε ούτε ένα ευρώ γι’ αυτήν. Καλούσε όποιον βουλευτή ήθελε να δει τη σύμβαση να πάει να τη δει στο γραφείο της! [125][126][127]

5. Μέσα στο 2021 παρακολουθήσαμε πρωτόγνωρες και ξένες (για όσους ανήκουν στον χώρο) καταστάσεις στην ελληνική Ορθόδοξη Εκκλησία. Μητροπολίτες σε ρόλο επιστήμονα να παίρνουν θέση για την ασφάλεια και αποτελεσματικότητα του εμβολίου με τέτοια εμπάθεια που έφταναν σε βαθμό αφενός να χρησιμοποιούν χαρακτηρισμούς όπως «αντίχριστοι», «αδελφοκτόνοι», «σούργελα», «σχισματικοί» κ.ά. για όσους πιστούς, ιερείς ή μοναχούς δεν εμβολιάζονταν ή έπαιρναν επιφυλακτική στάση απέναντι στον εμβολιασμό, και αφετέρου, μερικές φορές, να υπερθεματίζουν σε θέματα λογοκρισίας και καταστολής της αντίθετης άποψης. Η θέρμη με την οποία κάποιοι από αυτούς προσπάθησαν να υποστηρίξουν την κυβερνητική πολιτική τους έφερνε, κάποιες φορές, ακόμα και σε αντιφάσεις. Είναι χαρακτηριστικό ότι ο μητροπολίτης Πειραιώς Σεραφείμ, από τη μία δήλωνε ότι οι πνευματικοί πατέρες των πιστών δεν πρέπει να έχουν λόγο για ιατρικές πράξεις γιατί αυτό είναι αρμοδιότητα των εξειδικευμένων γιατρών και, από την άλλη, όχι μόνο έπαιρνε θέση ο ίδιος για την ασφάλεια των εμβολίων, την ανάγκη εμβολιασμού και την υποχρεωτικότητά τους, αλλά καλούσε επισκόπους και ιερείς να πάρουν και αυτοί την ίδια θέση, η οποία υποστηριζόταν και από την Ιερά Σύνοδο, ωσάν να ήταν θέλημα Θεού. [128][129][130] Τα αναφέρουμε αυτά γιατί τέτοιες συμπεριφορές δεν είναι οικείες στον χώρο αυτό και όχι γιατί παρόμοιες συμπεριφορές δεν είδαμε και σε άλλους επαγγελματικούς τομείς, από τη δημοσιογραφία μέχρι τον ακαδημαϊκό χώρο. Άλλωστε, δύσκολα μπορεί να ξεχάσει κάποιος τη θέση του πρώην πρύτανη του Πανεπιστημίου Αθηνών Θεοδόση Τάσιου, ένθερμου υποστηρικτή του υποχρεωτικού εμβολιασμού για Covid, ο οποίος επιτέθηκε σε όσους δεν έχουν εμβολιαστεί με αηθή τρόπο αναφέροντας ότι πολλοί από αυτούς είναι ψυχοπαθείς. [133] Ή τη δήλωση του καθηγητή αιματολογίας Γρηγόρη Γεροτζιάφα, τον Δεκέμβριο του 2021, ότι: «Όποιος δεν θέλει να εμβολιαστεί, ας μην εμβολιαστεί, αλλά δεν μπορεί να συμμετέχει στην κοινωνία. Οι κανόνες είναι απλοί. Μπορεί να πάει στο βουνό και να μείνει μόνος του. Κανένας δεν θα του εφαρμόσει με το ζόρι μια ένεση». [134]

Θα κλείσουμε με ένα νέο της τελευταίας στιγμής. Στη Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ της 12ης Οκτωβρίου 2026, 153 χώρες ψήφισαν υπέρ μιας Πολιτικής Διακήρυξης [132] η οποία θέτει κάποιους στόχους που θα πρέπει να υιοθετήσουν τα κράτη για την αποφυγή, την προετοιμασία και την απόκριση σε μια νέα πανδημική κατάσταση. Μεταξύ αυτών των στόχων είναι η παραγωγή και διάθεση εμβολίων ή θεραπευτικών μεθόδων εντός 100 ημερών (!) από την κήρυξη μιας πανδημίας και η λήψη μέτρων για την αντιμετώπιση της “παραπληροφόρησης” σε θέματα υγείας και ειδικότερα της διστακτικότητας εμβολιασμού. Τρεις χώρες ψήφισαν κατά (ΗΠΑ, Ισραήλ και Αργεντινή), ενώ δύο ακόμα απείχαν (Νέα Ζηλανδία και Παραγουάη). Αν και η διακήρυξη είναι μη δεσμευτική, η ψήφος υπέρ δείχνει τη στάση που σκοπεύουν να κρατήσουν οι τρέχουσες πολιτικές ηγεσίες των χωρών αυτών. 

Pandemic Political Declaration UN


 

Παραπομπές:

[1]. «Δημήτρης Κούβελας: Οι κορονοϊοι δεν αφήνουν μόνιμη ανοσία είτε με μεταλλάξεις ή λογω της φύσης τους», Kontra Channel, 9 Φλεβ. 2021
[2]. «Μ. ΠΑΓΩΝΗ - Δ. ΚΟΥΒΕΛΑΣ για εμβόλια, παρενέργειες, μεταλλάξεις, μονοκλωνικά & 4ο κύμα ΧΩΡΙΣ ΧΡΩΜΑ», Γιώργος Βαθιώτης - Χωρίς Χρώμα, 24 Ιουνίου 2021
[3]. «Δημ.Φιλίππου : 500 χιλιάδες η 1η παρτίδα εμβολίων – Δεν έχουν άδεια από τον ΕΜΑ ακόμη τα μονοκλωνικά», Ράδιο 98.4, 15 Δεκέμβρη 2020
[4]. «Coronavirus (COVID-19) Update: FDA Authorizes Monoclonal Antibodies for Treatment of COVID-19», U.S Food & Drug Administration (FDA), 21 Νοέμβρη 2020
[5]. «Ο ΕΜΑ ενέκρινε φάρμακο μονοκλωνικών αντισωμάτων», ΤΑ ΝΕΑ, 22 Μαίου 2021
[6]. «Coronavirus: Germany opts for antibody cocktail used on Trump», The Brussels Times, 24 Γενάρη 2021
[7]. «Πότε έρχονται και σε ποιους θα χορηγούνται τα μονοκλωνικά αντισώματα», SLPress, 6 Νοέμβρη 2021
[8]. «Θεοδ. Βασιλακόπουλος : Η καραντίνα , τα εμβόλια και τα μονοκλωνικά αντισώματα», Ράδιο 98.4, 17 Δεκέμβρη 2020
[9]. «Θεραπεία με μονοκλωνικά αντισώματα στον Αρχιεπίσκοπο Ιερώνυμο», Ρομφαία, 25 Νοέμβρη 2020
[10]. «Αποκάλυψη από αντιδήμαρχο Αθήνας: «Πήρα μονοκλωνικά πριν από έναν χρόνο και έγινα καλά – Αμέσως μετά τον Ιερώνυμο»», Pronews, 8 Δεκέμβρη 2020
[11]. «Δημ. Κούβελας : Ανεξήγητη η απροθυμία για τα μονοκλωνικά», Ράδιο 98.4, 17 Δεκέμβρη 2020
[12]. «EU regulator reviewing Lilly, Regeneron COVID-19 antibody therapies», Reuters, 4 Φλεβάρη 2021
[13]. «EMA reviewing data on monoclonal antibody use for COVID-19», European Medicines Agency (EMA), 4 Φλεβάρη 2021
[14]. «Ο ΕΜΑ ενέκρινε φάρμακο μονοκλωνικών αντισωμάτων», ΤΑ ΝΕΑ, 22 Μαίου 2021
[15]. «Π. Βλαχογιαννόπουλος : Κομβικής σημασίας η φαρμακο-επαγρύπνηση μετά τους εμβολιασμούς», Ράδιο 98.4, Ιαν 2021
[16]. «Κ. Φαρσαλινός :Πρέπει να μάθουμε τους πραγματικούς λόγους για την αντίδραση απέναντι στα μονοκλωνικά», Ράδιο 98.4, 15 Δεκέμβρη 2020
[17]. «Who Changed the Scientific Conclusions of a Paper that Could Have Saved Millions? At Last, We May Have a Name.», Independent Medical Alliance, Μάρτιος 2022
[18]. «The Last of The "Big Seven" Fraudulent Ivermectin Trials Has Finally Been Published», Dr. Pierre Kory, Μάρτιος 2024
[19]. «Covid-19: Η πανδημία, τα εμβόλια, οι παρενέργειες και ο διχασμός της κοινωνίας», zouglagr, 10 Νοέμβρη 2025
[20]. «Canary in a COVID World», Canary House Publishing, 2023
[21]. «Neither Safe Nor Effective», Dr. Colleen Huber, 2022
[22]. «COVID-19 treatment: real-time analysis of 6,689 studies», Αυγ. 2026
[23]. «Vaccines: Mythology, Ideology and Reality», John Leake & Peter A. McCullough, Childrens Health Defense Books, 2025
[24]. «Had COVID? You’ll probably make antibodies for a lifetime», nature, 26 Μάη 2021
[25]. «Comparing SARS-CoV-2 natural immunity to vaccine-induced immunity: reinfections versus breakthrough infections», medRχiv, 25 Αυγούστου 2021
[26]. «Έρευνα: Η φυσική ανοσία ισχυρότερη από τα εμβόλια - «Η χορήγηση εμβολίου μετά από νόσηση εγκυμονεί κινδύνους»», BankingNews, 10 Δεκέμβρη 2021
[27]. «Natural immunity was more potent than vaccines during US Delta wave — study», The Times of Israel, 21 Γενάρη 2022
[28]. «Vaccine Research and Development: Doing Better than Nature», 21 Μαίου 2016
[29]. «How we got herd immunity wrong», STAT News, 25 Μαρτίου 2022
[30]. «Podcast Eleftheros #13 - Δημήτρης Κούβελας», Eleftheros (Youyube), Αυγ. 2021
[31]. «Α. Βανταράκης: Ξεχάσαμε τα μέτρα προστασίας και «κρεμαστήκαμε» μόνο στο εμβόλιο», Ράδιο 98.4, 15 Ιουλίου 2021
[32]. «Herd immunity or suppression strategy to combat COVID-19», PubMed Central, Ιούλιος 2020
[33]. «Facing covid-19 reality: A national lockdown is no cure», The Washington Post, 21 Μαρτίου 2020
[34]. «Γ.Ιωαννίδης : Ο Covid-19 και η νέα υγειονομική πραγματικότητα», Ράδιο 98.4, Μαρτιος 2020
[35]. «Coronavirus ‘will be remembered like the Blitz’ says Government adviser and academic», The i Paper, 13 Μαρτίου 2020
[36]. «ΔΙΑΛΕΞΗ Ι. Ιωαννίδης: Πανδημία Covid-19: γνωστά, άγνωστα, & ξεχασμένα στοιχειώδη της επιδημιολογίας», MindView | Strategy & Research, 28 Γενάρη 2021
[37]. «Plausibility But Not Science Has Dominated Public Discussions of the Covid Pandemic», Harvey Risch, 26 Νοεμβρίου 2022
[38]. Great Barrington Declaration signatures
[39]. «Η Διακήρυξη του Γκρέιτ Μπάρινγκτον», 4 Οκτώβρη 2020
[40]. «The highly contagious Omicron variant will ‘find just about everybody,’ Fauci says, but vaccinated people will still fare better», CNN Health, 12 Γενάρη 2022
[41]. «Relative risk reduction: Misinformative measure in clinical trials and COVID-19 vaccine efficacy», Dialogues in Health, Δεκέμβρης 2022
[42]. «Γεωργιάδης: Οι υγειονομικοί που δεν εμβολιάζονται πρέπει να κάνουν άλλη δουλειά», CNN Greece, 31 Αυγούστου 2021
[43]. «Αντισυνταγματική η παράταση της αναστολής για τους ανεμβολίαστους υγειονομικούς», all about health, 25 Νοέμβρη 2022
[44]. «Δικαστική δικαίωση στρατιωτικού ιατρού που είχε αρνηθεί να εμβολιαστεί για τον Covid-19», Militaire.gr , 6 Μαρτίου 2025
[45]. «Στρατιωτικός γιατρός Π.Καραναγνώστης: Οι 5 λόγοι που δεν εμβολιάζομαι», 23 Νοέμβρη 2023
[46]. «Public health-focused use of COVID-19 rapid antigen and PCR tests», Nature, Ιανουάριος 2024
[47]. «Κ. Γιαννακάκης : Ο EMA η διαφάνεια στα εμβόλια και το λάθος της αυτοδιάγνωσης», Ράδιο 98.4, 8 Απριλίου 2021
[48]. «H Βεβαιότητα της αβεβαιότητας των ασαφών στοιχείων Επιδημιολογικής Επιτήρησης», Ράδιο 98.4, 10 Μαίου 2021
[49]. «Η αντιμετώπιση της πανδημίας είναι θέμα πολιτικό: Φαρσαλινός, Μπέχλης, Καραβέλος, Βασσαράς Μέρος Α», Μακροκοσμικές Προκλήσεις (Youtube), Αυγ. 2021
[50]. «Δρ Κωνσταντίνος Αρβανίτης: Κάποιοι πρέπει να διωχθούν έστειλαν ανθρώπους στον θάνατο!», Alex Stefanopoulos (Youtube), Δεκ. 2021
[51]. «The Trouble With PCR Tests», Swiss Policy Research, Ιούνιος 2021
[52]. «Κωνσταντίνος Γουργουλιάνης - Απόστολος Βανταράκης ΕΠΙ ΤΟΥ ΠΙΕΣΤΗΡΙΟΥ», Kontra Channel, Ιανουάριος 2022
[53]. «Κ. Φαρσαλινός: Οι πολίτες χρησιμοποιούνται ως πρόβατα», Ράδιο 98.4, Σεπτ. 2020
[54]. «Η υποστελέχωση στις ΜΕΘ COVID και η σχέση θνητότητας-πληρότητας στο ΕΣΥ», iMEdD, 10 Μαρτίου 2021
[55]. «Ο Καθηγητής Γενικής Ιατρικής Χρήστος Λιονής στην «Κρήτη Σήμερα»», ΚΡΗΤΗ TV, 6 Γενάρη 2022
[56]. «Κλείνουν την Καρδιοχειρουργική Κλινική για να μετατραπεί σε κλινική Covid», 902.gr, 3 Μαρτίου 2021
[57]. «Κορωνοϊός / Ανεξέλεγκτη διασπορά στο «Μεταξά» μετά τη δημιουργία κλινικής Covid», Η ΑΥΓΗ, 19 Μαρτίου 2021
[58]. «Συνεχίζεται η ασφυξία για ασθενείς και προσωπικό στα δημόσια νοσοκομεία», 902.gr, 10 Μαρτίου 2021
[59]. «Στάση εργασίας των εργαζομένων στο Σισμανόγλειο – Αντιδρούν στη μετατροπή του για 2η φορά σε νοσοκομείο covid», ΕΡΤ News, 18 Γενάρη 2022
[60]. «Μανώλης Βαρδαβάκης καταγγελία: Ένας γιατρός για 69 ασθενείς - Σε COVID το κέντρο εγκαυμάτων», Kontra Channel, 19 Μαρτίου 2021
[61]. «Καταργούνται κλίνες ΜΕΘ στο Θριάσιο νοσοκομείο», Η ΝΑΥΤΕΜΠΟΡΙΚΗ, 18 Φλεβάρη 2021
[62]. «Ανησυχία των ειδικευόμενων στο Ψ.Ν.Α. Δρομοκαΐτειο για τη διαχείριση της πανδημίας», ΟΕΓΝΕ, 19 Μαρτίου 2021
[63]. «Δραματικά βίντεο από την «αποθήκη με ασθενείς κορωνοϊού» στο Δρομοκαΐτειο», POPAGANDA, 24 Μαρτίου 2021
[64]. «Επικίνδυνη και απαράδεκτη η κατάσταση στο Ψυχιατρικό Νοσοκομείο Αττικής», 902.gr, 4 Γενάρη 2021
[65]. «Επισφαλής η νοσηλεία ψυχιατρικών ασθενών με covid σε Δαφνί-Δρομοκαϊτειο», HealthDaily, 24 Μαρτίου 2021
[66]. «Γιατροί στο Τζάνειο: Διασωληνωμένοι εκτός ΜΕΘ αργοπεθαίνουν χωρίς την κατάλληλη στήριξη», Documento, 24 Μαρτίου 2021
[67]. «Π. Παπανικολάου : Πέρασε με «κόκκινο»… η κατάσταση στα νοσοκομεία», Ράδιο 98.4, 19 Μαρτίου 2021
[68]. «Η μελέτη Λύτρα, οι θάνατοι την εποχή του κορονοϊού και οι υγειονομικοί σε αναστολή», 29 Σεπτέμβρη 2022
[69]. «Αγρίνιο: Ποινικές διώξεις για το νοσοκομείο που είχε 100% θνητότητα στις ΜΕΘ την περίοδο του κορωνοϊού», MEGA, 11 Μάη 2021
[70]. «Πώς εξηγείται η 100% θνητότητα στις ΜΕΘ covid του νοσοκομείου Αγρινίου», ΕΡΤ News, 7 Ιουνίου 2021
[71]. «Νέα μελέτη Λύτρα για Covid-19: Πέθανε το 97,7% των διασωληνωμένων που έμειναν εκτός ΜΕΘ», Η ΝΑΥΤΕΜΠΟΡΙΚΗ, 28 Σεπτέμβρη 2022
[72]. «Επίταξη», Portal για την ελληνική γλώσσα
[73]. «Σε εξέλιξη το σχέδιο έκτακτης ανάγκης για την ενίσχυση του ΕΣΥ: 215 κλίνες από τον ιδιωτικό τομέα για νοσηλεία non covid περιστατικών», Newsbeast, 9 Μαρτίου 2021
[74]. «Τι συμβαίνει με την επίταξη του ιδιωτικού τομέα Υγείας στην Αττική», ΤΑ ΝΕΑ, 14 Μαρτίου 2021
[75]. «Γ. Ελευθερίου : Θέμα Αστικής Ευθύνης για τις ΜΕΘ – Διαχείριση χωρίς στρατηγική στη πανδημία», Ράδιο 98.4, 26 Μαρτίου 2021
[76]. «Οφειλές – βουνό του ΕΟΠΥΥ προς τους συμβεβλημένους γιατρούς – Χρωστάει την εξόφληση του 2012», ιατροnet, 11 Απριλίου 2017
[77]. «Κοροναϊός : Ρεκόρ χρεών 2,17 δισ. από το δημόσιο πριν από τον ιό», ΤΑ ΝΕΑ, 9 Απριλίου 2020
[78]. «Υπό προϋποθέσεις η εισαγωγή ασθενών με covid στο Ιατρικό Περιστερίου», HealthDaily, 16 Μαρτίου 2021
[79]. «Η ασυλία των Επιτροπών για την Πανδημία», Ράδιο 98.4, 23 Απριλίου 2021
[80]. «Δρ. Βασίλης Λύκος : Η ασυλία των Επιτροπών , η «ανοσία αγέλης» και η απουσία στρατηγικής», Ράδιο 98.4, 23 Απριλίου 2021
[81]. «Παπανικολάου για τροπολογία ασυλίας των μελών των επιτροπών Υγείας», Kontra Channel, 23 Απριλίου 2021
[82]. «Ασυλία επιτροπών λοιμωξιολόγων: Πώς μεθοδεύθηκε η ψήφισή της», News 24|7, 23 Απριλίου 2021
[83]. «Προπαγάνδα και παραπληροφόρηση στο Ιντερνετ», Άρης Χατζηστεφάνου, Εκδόσεις ΤΟΠΟΣ, 2025
[84]. «Censorship and Global Information Control: Who Is Behind the “Trusted News Initiative”(TNI)?» GlobalResearch, Αύγουστος 2022
[85]. «Ζούκερμπεργκ: H κυβέρνηση Μπάιντεν πίεσε το Facebook να λογοκρίνει το περιεχόμενο για τον Covid», Documento, 27 Αυγούστου 2024
[86]. «Twitter Files: Successive US administrations suppressed content about COVID-19», Anadolu Agency, 27 Δεκέμβρη 2022
[87]. «H λογοκρισία στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης: Κάτι τρέχει, στο «βασίλειο της ελευθερίας του λόγου» -τις ΗΠΑ», ΕΘΝΟΣ, 14 Μαρτίου 2024
[88]. «Ex-CDC Director Says It’s High Time To Admit ‘Significant Side Effects’ Of COVID-19 Vaccines», Worldwid Speakers Group, 19 Μαίου 2024
[89]. «Η Οδύσσεια του γιατρού Κωνσταντίνου Αρβανίτη που έκανε το έγκλημα να λέει αλήθειες | «Αθώος πανηγυρικά» από τον ΙΣΑ!», AegeaNews, 24 Οκτώβρη 2025
[90]. «ΠΑΝΗΓΥΡΙΚΑ ΑΘΩΟΣ Ο ΠΡΟΕΔΡΟΣ ΤΟΥ "ΚΙΝΗΜΑ 21" ΖΩΗΣ ΜΠΕΧΛΗΣ ΚΑΤΗΓΟΡΟΥΜΕΝΟΣ ΓΙΑ ΔΙΑΣΠΟΡΑ ΨΕΥΔΩΝ ΕΙΔΗΣΕΩΝ», Ιωσήφ Παπαδόπουλος, 5 Φλεβάρη 2026
[91]. Facebook
[92]. «Επιστολή του Κοσμήτορα Σχολής Υγείας του ΑΠΘ στον Κούβελα: «Εάν συνεχίσεις την ίδια τακτική…»», The Daily Post, 28 Αυγούστου 2021
[93]. «Δίκη (αντιεμβολιαστή) καθηγητή Κούβελα για το έμφραγμα Χαρδαλιά: Είχε πει ότι οφείλεται στο εμβόλιο του κορονοϊού», THE TOC, 29 Μαρτίου 2022
[94]. «Θεράπων ιατρός Χαρδαλιά: Καμία σχέση ο εμβολιασμός του με το ισχαιμικό επεισόδιο», euronews, 23 Αυγούστου 2021
[95]. «Γ. Ιωαννίδης : «Πλήρης Αποτυχία στη Διαχείριση της Πανδημίας στην Ελλάδα»», Ράδιο 98.4, 5 Οκτωβρίου 2021
[96]. «Γιάννης Ιωαννίδης : Η διαχείριση της πανδημίας, η υπερτίμηση δεδομένων», Ράδιο 98.4, 19 Γενάρη 2023
[97]. «Κακή Διοίκηση: η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, τα εμβόλια και το δικαίωμα πρόσβασης σε έγγραφα. Σχόλιο στην «απόφαση Pfizer» του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου», ΣυνταγμαWatch.gr, 19 Μαίου 2025
[98]. «Court annuls European Commission's refusal to disclose COVID texts», Reuters, 14 Μαίου 2025
[99]. «EU court criticises Commission over handling of COVID vaccine contracts», Reuters, 17 Ιουλίου 2024
[100]. «Dodatna pojasnila glede dobave cepiva: »Naša prioriteta je zagotoviti dovolj cepiva za prvo polovica leta 2021«», 21 Μαρτίου 2021
[101]. «El contrato con la Comisión Europea exime a Pfizer de responsabilidades», Lavanguardia, 24 Απριλίου 2021
[102]. «Unredacted: The EU’s Hidden Contract with Pfizer-BioNTech», Brownstone Institute, 6 Σεπτέμβρη 2023
[103]. «Σύμβαση ΕΕ-Pfizer για εμβόλια Covid-19: «Υπάρχουν παρενέργειες που δεν τις ξέρουμε & ούτε γνωρίζουμε πότε θα εμφανιστούν»»,  Pronews, 26 Μαίου 2026
[104]. «Why is the FDA hiding the Pfizer vaccine data ?», Dr. Joseph Mercola
[105]. «‘Paramount importance’: Judge orders FDA to hasten release of Pfizer vaccine docs», 7 Γενάρη 2022, Reuters
[106]. Speech of U.S senator Roberts, Sen Malcolm, Parliament of Australia, 7 Μαρτίου 2023
[107]. Twitter, Αύγουστος 2026
[108]. «Did COVID-19 Leak From A Lab? A Reporter Investigates — And Finds Roadblocks», NPR, 17 Ιουνίου 2021
[109]. «The Ethics of Biosafety Considerations in Gain-of-Function Research Resulting in the Creation of Potential Pandemic Pathogens», J Med Ethics, 2015
[110]. «Transcript: COVID Whistleblower Dr. Andrew Huff on Tucker Carlson Show», The Singju Post, 21 Οκτωβρίου 2025
[111]. «The Lab-Leak Theory: Inside the Fight to Uncover COVID-19’s Origins», Vanity Fair, 3 Ιουνίου 2021
[112]. «Senator Johnson Demands Answers from DoD on Disclosure About COVID-19 Origins and Early Treatment», Ιανουάριος 2022
[113]. Facebook, Φεβρουάριος 2026
[114]. «Covid-19: Η Γκάμπαρντ δίνει στη δημοσιότητα νέα έγγραφα και βάζει στο στόχαστρο τον Φάουτσι», Ναυτεμπορική, 19 Ιουνίου 2026
[115]. «Gabbard accuses Fauci of lying about COVID discussions», World, 19 Ιουνίου 2026
[116]. «US Senate committee votes to hold Fauci in contempt over Covid hearing», BBC, 6 Αυγούστου 2026
[117]. «Former Fauci adviser pleads guilty to conspiracy to conceal Covid-19 records», The Guardian, 19 Αυγούστου 2026
[118]. «A SARS-like cluster of circulating bat coronaviruses shows potential for human emergence Download PDF», Nature Medicine, Νοέμβριος 2015
[119]. «SARS-like WIV1-CoV poised for human emergence», PubMed, Μάρτιος 2016
[120]. «Τι ισχύει για το κυνήγι και το ψάρεμα στο lockdown - Επιτρέπεται το κολύμπι», Voria.gr, 6 Νοέμβρη 2020
[121]. «Η ενημέρωση των πολιτικών συντακτών από την Κυβερνητική Εκπρόσωπo κ. Αριστοτελία Πελώνη (22/4/21)», MediaGovGR, 22 Απριλίου 2021
[122]. «Με μοναδικό μέτρο την «αυτοδιάγνωση» το άνοιγμα της εστίασης, των σχολείων και του τουρισμού», 902.gr, 21 Απριλίου 2021
[123]. «Μετά το Πάσχα άνοιγμα εστίασης – Πρόταση αλλαγής ώρας απαγόρευσης κυκλοφορίας», Οικονομικός Ταχυδρόμος, 21 Απριλιου 2021
[124]. «Με τραπεζάκια έξω το άνοιγμα της εστίασης | 14/04/2021 | ΕΡΤ», ΕΡΤ Α.Ε, 14 Απριλίου 2021
[125]. «Η αδιαφανής υπόθεση της συνεργασίας του Υπουργείου Παιδείας με τη CISCO», vouliwatch, 2 Απριλίου 2021
[126]. «Κεραμέως: Το κρυφτούλι στη Βουλή για την σύμβαση με την CISCO», News 24|7, 23 Μαρτίου 2021
[127]. «Σκάνδαλο Cisco με υπογραφή Κεραμέως – Εδωσε δεδομένα 1,5 εκατ. πολιτών και χρήματα στην εταιρία», News 24|7, 22 Μαρτίου 2021
[128]. «Ανοικτή επιστολή προς την Ιερά Μητρόπολη Μυτιλήνης», 19 Μαρτίου 2022
[129]. «Μητροπολίτης Πειραιώς: Σχισματικοί οι ιερείς που είναι κατά του εμβολιασμού», SKAI.gr, 6 Νοέμβρη 2021
[130]. «Μητροπολίτες υπέρ του εμβολιασμού, ακόμη και της υποχρεωτικότητας», OPEN, 18 Ιουλίου 2021
[131]. «Censorship Laundering: How the U.S. Department of Homeland Security Enables the Silencing of Dissent», Homeland Security Committee Events, Μάιος 2023
[132]. «153 Nations Adopt UN Pandemic Declaration to Push FAST-TRACKED Vaccines Within 100 Days and Crack Down on “Vaccine Hesitancy”», Focal Points, Οκτώβριος 2026
[133]. «Θεοδόσης Τάσιος σε αρνητές εμβολίων: "Τρομάξτε που να πάρει ο διάολος - Είστε ξενοδόχοι θανάτου"»
[134]. «Όποιος δεν θέλει να εμβολιαστεί ας πάει στο βουνό» FAMAGUSTA, 13 Δεκέμβρη 2021
[135]. «Ηow Exercise May Affect The Immune System Against COVID-19?», Turkish Journal of Sports Medicine, 2020
[136]. «After Action Review of the COVID-19 Pandemic», 4 Δεκεμβρίου 2024, U.S House of Representtives, Select Subcommitte on the Coronavirus Pandemic
[137]. «Αμοιβή 2.000 ευρώ αφορολόγητα και αμειβόμενες εφημερίες για τους ιδιώτες γιατρούς που θα βοηθήσουν το ΕΣΥ», Ράδιο Αθήνα 9.84, 10 Νοέμβρη 2020
[138]. «Κοροναϊός : Ιδιώτες γιατροί στο ΕΣΥ με μισθό 2000 ευρώ αφορολόγητα», ΤΑ ΝΕΑ, 10 Νοέμβρη
 

Θεματική Κατηγορία