Πανδημία COVID - Μέρος Β
Στο προηγούμενο άρθρο παραθέσαμε κάποιες βασικές γνώσεις οι οποίες αποτελούν, κατά τη γνώμη μας, ένα απαραίτητο υπόβαθρο ώστε να μπορέσει κάποιος να παρακολουθήσει και να αξιολογήσει αυτά που έλαβαν χώρα τον καιρό της πανδημίας (τις απόψεις που εκφράστηκαν, τις αποφάσεις που πάρθηκαν, τις αντιπαραθέσεις κ.ο.κ.). Στο παρόν άρθρο θα επικεντρωθούμε στο θέμα της επικινδυνότητας του ιού SARS-CoV-2 και της ασφάλειας και αποτελεσματικότητας των εμβολίων Covid. Για να αντιληφθεί καλύτερα ο αναγνώστης τη χρονική εξέλιξη των πραγμάτων, αναφέρουμε σε πολλά σημεία την ημερομηνία κατά την οποία έγινε κάτι ή εκφράστηκε μια άποψη. Η χρονική εξέλιξη είναι σημαντική και για τις αποφάσεις που σχετίζονταν με τη διαχείριση της πανδημίας, τις οποίες θα εξετάσουμε στο επόμενο άρθρο.
Δεδομένου ότι υπήρξαν ουκ ολίγες διαφωνίες και μάλιστα σε πολλά θέματα (κάτι που δεν ήταν εμφανές σε όσους δεν είχαν πολύπλευρη ενημέρωση), τα κριτήρια με βάση τα οποία επιλέξαμε τις πηγές στις οποίες δώσαμε περισσότερο βάρος ήταν: (α) η επιστημονικότητα της προσέγγισης και ο βαθμός στον οποίο κρατήθηκε κριτική στάση στις εξελίξεις (κατά πόσο η τεκμηρίωση των απόψεων βασιζόταν σε συναισθηματισμούς και αυθεντίες ή σε λογική επιχειρηματολογία και επιστημονικά επιχειρήματα), (β) το ήθος έκφρασης (τον τρόπο με τον οποίο εκφράζονταν, τη στάση τους απέναντι σε όσους διαφωνούσαν, τον τρόπο με τον οποίο ήθελαν ή πίστευαν ότι έπρεπε να εφαρμοστούν οι αποφάσεις κ.ά.) και (γ) το κατά πόσο δικαιώθηκαν από τις εξελίξεις.
Τονίζουμε τη σημαντικότητα της κριτικής σκέψης γιατί, πολλές φορές, τα πράγματα δεν είναι όπως φαίνονται. Για παράδειγμα, στο πλαίσιο αυτής της εισαγωγής, ας εξετάσουμε σύντομα την πανδημία της «ισπανικής γρίπης» την περίοδο 1918–1920. [1][2][3] Οι περισσότεροι θεωρούν ακόμα και σήμερα την ισπανική γρίπη ως μια πολύ θανατηφόρα ασθένεια, μιας και της αποδίδονται 17 έως 50 εκατομμύρια θάνατοι (ή και περισσότεροι). Όμως τα πράγματα δεν είναι έτσι. Καταρχάς, η προέλευση του συγκεκριμένου ιού της γρίπης δεν είναι ισπανική αλλά πιθανότατα αμερικάνικη, μιας και τα πρώτα κρούσματα της ασθένειας εμφανίστηκαν στο Κάνσας των ΗΠΑ από τον Γενάρη έως τον Μάρτιο του 1918. Φαίνεται πως από τις ΗΠΑ μεταφέρθηκε στην Ευρώπη μέσω των στρατευμάτων που στάλθηκαν για να βοηθήσουν τους συμμάχους στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο και οι πρώτες αναφορές ήρθαν από την Ισπανία, όπου υπήρχε μεγαλύτερη ελευθερία λόγου μιας και είχε κρατήσει ουδέτερη στάση στον πόλεμο. Επίσης, διαπιστώθηκε ότι τα περισσότερα σοβαρά περιστατικά τα οποία κατέληγαν σε θάνατο οφείλονταν σε δευτερογενή μόλυνση από βακτηριακή πνευμονία και όχι στη γρίπη καθαυτή. Η έντονη παρουσία των βακτηρίων αυτών οφείλεται πιθανότατα στις κακές συνθήκες υγιεινής, τόσο στο μέτωπο του πολέμου όσο και σε στρατόπεδα αλλά και στις πόλεις. Η εξάπλωση τόσο της γρίπης όσο και της πνευμονίας ευνοήθηκε ιδιαίτερα από τις μαζικές μετακινήσεις στρατιωτών και προσωπικού που δημιουργούσε συνωστισμό σε πλοία και τρένα καθώς και τη μαζική παρουσία τους σε στρατόπεδα. Έτσι, η γρίπη εξασθενούσε τον ήδη ταλαιπωρημένο οργανισμό των φαντάρων από τις κακές συνθήκες διαβίωσης (λίγος ύπνος, βρώμικα ρούχα, κακή διατροφή, απουσία απολύμανσης, έντονη παρουσία αρουραίων κ.ά.) κατά τη διάρκεια του Α’ Παγκοσμίου, με αποτέλεσμα να υποκύπτει πιο εύκολα στη μόλυνση από το βακτήριο της πνευμονίας, για το οποίο δεν υπήρχε φάρμακο μιας και η πενικιλίνη ανακαλύφθηκε αργότερα. Έτσι εξηγείται και το γεγονός ότι η θνητότητα ήταν αρκετά μεγαλύτερη στους νέους άνδρες, οι οποίοι ήταν αυτοί που είχαν επιστρατευθεί. Με άλλα λόγια, αν η ισπανική γρίπη εμφανιζόταν ξανά σήμερα, η θνητότητά της μπορεί να μη διέφερε σημαντικά από τη θνητότητα της εποχικής γρίπης δεδομένων των πολύ καλύτερων συνθηκών διαβίωσης και της προόδου της ιατρικής.
Ξαναγυρνώντας λοιπόν στο θέμα της κριτικής σκέψης, το αφήγημα που προβληματίζει είναι ότι μπόρεσαν, όχι μία αλλά τρεις εταιρίες να αναπτύξουν ένα εμβόλιο σε λιγότερο από έναν χρόνο (ενώ ο μέσος χρόνος ανάπτυξης είναι 10–14 χρόνια) για έναν ιό που μόλις είχε πρωτοεμφανιστεί, χρησιμοποιώντας μια τεχνολογία η οποία δεν είχε χρησιμοποιηθεί ξανά με επιτυχία σε φαρμακευτικό σκεύασμα με άδεια για εμπορική κυκλοφορία, και αυτό το εμβόλιο μπόρεσε να αξιολογηθεί μέσα σε έναν μήνα (ενώ συνήθως απαιτείται περίπου ένας χρόνος) και κατάφερε να έχει μια καταπληκτικά υψηλή αποτελεσματικότητα που ήταν γύρω στο 95% (ενώ μέχρι σήμερα δεν είχαμε καταφέρει να αναπτύξουμε κάποιο άλλο αποτελεσματικό εμβόλιο για γρίπη ή κορονοϊό) και ταυτόχρονα να είναι απολύτως ασφαλές, και αυτό να το ισχυρίζονται πολλοί επιστήμονες ακόμα και πριν την κατάθεση αιτήματος αδειοδότησης. Το αφήγημα αυτό μόνο σύνηθες ή αναμενόμενο δεν είναι και θα έπρεπε να προκαλεί τουλάχιστον μια επιφυλακτικότητα και διερευνητική στάση από την πλευρά του πολίτη, ανεξαρτήτως του συμπεράσματος που θα έβγαζε στο τέλος.
Σημείωση: Στα περισσότερα μέρη του άρθρου οι όροι «Covid» και «Covid-19» χρησιμοποιούνται ισοδύναμα. Το ίδιο και οι όροι «φάρμακο» και «φαρμακευτικό σκεύασμα», οι οποίοι είναι γενικοί και περιλαμβάνουν τα εμβόλια. Επίσης, όταν αναφερόμαστε στη θνητότητα του ιού, στην ουσία αναφερόμαστε στη θνητότητα της ασθένειας που προκαλεί.
Το ζήτημα της επικινδυνότητας του ιού SARS-CoV-2
Το θέμα της θνητότητας
Η επικινδυνότητα του ιού SARS-CoV-2 προβλημάτισε την παγκόσμια κοινότητα ήδη από τον Γενάρη του 2020, όταν ο ιός άρχισε να εξαπλώνεται σε ολόκληρη την Κίνα. Τότε δεν υπήρχαν πολλά στοιχεία διαθέσιμα για τον ιό και η διεθνής κοινότητα ήταν επιφυλακτική ως προς τη στάση που θα έπρεπε να κρατήσει. Άλλωστε, στις αρχές της εξάπλωσης ενός νέου ιού η μέτρηση της θνητότητας (CFR) είναι αρκετά αναξιόπιστη, τόσο λόγω έλλειψης στοιχείων όσο και λόγω επιφυλακτικότητας, και γι’ αυτό τείνει να υπερεκτιμάται. Αυτό πράγματι έγινε το 2020, όχι μόνο επειδή οι κρατικές δομές χρειάζονταν χρόνο ώστε να οργανώσουν σωστά τη διαδικασία παρακολούθησης και διαχείρισης της πανδημίας, αλλά και λόγω του ότι τα λίγα στοιχεία που είχαμε προέρχονταν από τον αντίκτυπο του ιού σε ευπαθείς ομάδες (π.χ. γηροκομεία), οι οποίες πλήρωσαν το τίμημα της οργανωτικής έλλειψης των πρώτων μηνών δίνοντας την εντύπωση ότι η θνητότητα ήταν μεγαλύτερη από την πραγματική. Έτσι, από τα τέλη του 2019 μέχρι τον Ιούλιο του 2020, η εκτίμηση του CFR σε αρκετές μελέτες φαίνεται να πέφτει σταδιακά από 15% σε 3,4%, ενώ βρετανικά περιοδικά φαρμακολογίας μιλούσαν για 1,4% και πηγές από τη Σιγκαπούρη αναφέρονταν τιμές που έφταναν το 0,3%. [4][5] Αυτό δεν πρέπει να μας ξαφνιάζει. Έχουμε ήδη εξηγήσει γιατί η θνητότητα ενός ιού μπορεί να έχει άλλη τιμή σε παγκόσμιο επίπεδο και άλλη σε συγκεκριμένες χώρες. Αυτή η διαφοροποίηση επιβεβαιώθηκε και αργότερα. Σύμφωνα με στοιχεία του Οκτώβρη του 2023 από την ιστοσελίδα της Ιατρικής Σχολής του Πανεπιστημίου John Hopkins, η θνητότητα της Covid παρουσίαζε μεγάλες αποκλίσεις από χώρα σε χώρα. Για παράδειγμα, η θνητότητα φαίνεται να ήταν 4,3% στο Μεξικό, 1,8% στην Πολωνία και 0,6% στην Ελλάδα. Τις μικρότερες τιμές (0,1–0,3%) συναντάμε σε χώρες όπως η Νότια Κορέα, η Αυστραλία, η Κύπρος και η Ελβετία ενώ τις μεγαλύτερες (>4%) σε χώρες όπως το Περού, η Βοσνία, το Μεξικό και η Αίγυπτος. [6]
Παρόλα αυτά, εντός του 2020 είχαμε μια καλή ιδέα για την πραγματική θνητότητα του ιού. Δυστυχώς, αυτό που δεν εξηγήθηκε στο ευρύ κοινό (τουλάχιστον από τους θεσμικούς φορείς, όπως ο ΕΟΔΥ, και πολλά ΜΜΕ), όχι μόνο στην Ελλάδα αλλά στις περισσότερες χώρες, είναι ότι ο κίνδυνος δεν ήταν ο ίδιος για όλους. Ήδη από την άνοιξη του 2020, οι πρώτες ενδείξεις για τη θνητότητα της Covid-19 στον γενικό πληθυσμό έλεγαν ότι δεν πρέπει να διαφέρει πολύ από αυτή μιας σοβαρής εποχικής γρίπης και ότι το 90–95% των θανάτων αφορούσε άτομα άνω των 65 ετών (με μέσο όρο ηλικίας γύρω στα 81 έτη). [7][8] Μάλιστα δεν ήμασταν καν σίγουροι ότι ο SARS-CoV-2 ήταν η αιτία θανάτου στις περισσότερες από αυτές τις περιπτώσεις αφού, από τη μία, τα συμπτώματα της Covid δεν επέτρεπαν τον εύκολο διαχωρισμό της από άλλες ασθένειες και, από την άλλη, η ανίχνευση της παρουσίας του ιού δεν συνεπάγεται αυτόματα και νόσηση από Covid-19. [7] Ο κίνδυνος για παιδιά ήταν σχεδόν ανύπαρκτος και για μεσήλικες πολύ μικρός. Τον Σεπτέμβριο του 2020 ο καρδιολόγος και ερευνητής δημόσιας υγείας Κωνσταντίνος Φαρσαλινός ανέφερε ότι, σύμφωνα με στοιχεία του εξωτερικού και μια μελέτη του ΕΚΠΑ, η θνητότητα φαίνεται να είναι περίπου στο 0,5% [9], ενώ μια μελέτη από τη Δανία [10] ανέφερε ότι η θνητότητα για άτομα κάτω των 70 ετών (χωρίς να τους διαχωρίζουμε με βάση την κατάσταση της υγείας τους) υπολογιζόταν στο 0,082%. Ήταν τον ίδιο μήνα που ο διευθυντής του CDC (κάτι σαν τον ελληνικό ΕΟΔΥ) στις ΗΠΑ ενημέρωνε τη Γερουσία ότι η εκτιμώμενη γενική θνητότητα στις ΗΠΑ κυμαίνεται στο 0,4–0,6% και με σημαντική διαφοροποίηση ανά ηλικιακή κατηγορία. [11] Ο Γιάννης Ιωαννίδης (καθηγητής Ιατρικής, Επιδημιολογίας, Υγείας του Πληθυσμού και Στατιστικής και κλινικός παθολόγος στο Πανεπιστήμιο του Stanford [12]) μας ενημέρωνε στα τέλη Σεπτεμβρίου ότι η μελέτη τους υπολογίζει για Ευρώπη και ΗΠΑ θνητότητα περίπου στο 0,23% διευκρινίζοντας ότι η θνητότητα έχει μεγάλες διακυμάνσεις ανάλογα με την ηλικιακή κατηγορία (24–40% για ηλικιωμένους που βρίσκονται σε γηροκομεία, 1–2% για άτομα άνω των 65 και αρκετά πιο κάτω για μικρότερες ηλικίες), τονίζοντας παράλληλα ότι αυτή η τεράστια διαφοροποίηση του κινδύνου μεταξύ των ηλικιακών κατηγοριών δεν είναι συνηθισμένη στην επιδημιολογία.
Αυτή η διαφοροποίηση στις τιμές θνητότητας ανά ηλικιακή κατηγορία επιβεβαιώθηκε αρκετές φορές και μέσα στο 2021. Για παράδειγμα, στοιχεία του Απριλίου του 2021 από το σύστημα υγείας των ΗΠΑ αναφέρουν τιμές 0,015%, 0,15%, 2,3%, και 17% για τις ηλικιακές κατηγορίες 0–17, 18–49, 50–74, 75 και πάνω, αντίστοιχα. [13] Παρόμοια συμπεράσματα και από στοιχεία της Αυστρίας έδειχναν ότι οι περισσότεροι θάνατοι αφορούσαν κυρίως τις μεγάλες ηλικίες: θνητότητα 0,001% (ένας στους 100.000) για ηλικίες κάτω των 20 ετών, 0,49% (ένας στους 200) για ηλικίες 60–74 και 7,88% (ένας στους 13) για ηλικίες από 85 και πάνω. [14] Τον Δεκέμβριο του 2021, ο Harvey Risch, καθηγητής επιδημιολογίας στο Τμήμα Επιδημιολογίας και Δημόσιας Υγείας της Ιατρικής Σχολής του Γέιλ, δήλωνε ότι η επιδημία δεν είναι τόσο επικίνδυνη όσο διαδόθηκε και ότι ο κίνδυνος είναι στοχευμένος σε υψηλές ηλικίες και άτομα με χρόνια νοσήματα. [15] Και ανάλογα στοιχεία δημοσιεύονταν μέχρι τον Μάιο του 2022 όταν ο FDA ανακοίνωσε ότι, με την ανοσία που έχει αναπτυχθεί, θα πρέπει να θεωρούμε πια τον SARS-CoV-2 έναν ακόμα αναπνευστικό ιό, όπως και τον ιό της γρίπης. [16][17][18]
Να διευκρινίσουμε εδώ κάτι που ίσως να μην είναι ξεκάθαρο σε όλους. Έστω ότι μια ηλικιακή κατηγορία παρουσιάζει θνητότητα 0,01%. Δηλαδή, για κάθε 10.000 άτομα που θα νοσήσουν, θα καταλήξει (κατά μέσο όρο) ένας. Αυτός όμως ο ένας δεν επιλέγεται τυχαία. Δεν έχουν όλοι την ίδια πιθανότητα να καταλήξουν. Για άτομα αυτής της ηλικιακής κατηγορίας με υποκείμενα νοσήματα (παχυσαρκία, ζάχαρο κ.λπ.) η θνητότητα μπορεί να αρκετά μεγαλύτερη (π.χ. 0,3%) ενώ για άτομα χωρίς υποκείμενα νοσήματα πολύ μικρότερη (π.χ. 0,0005%). Το ίδιο ισχύει αν λάβουμε υπόψη και άλλους επιβαρυντικούς παράγοντες, όπως κάπνισμα, κακή διατροφή, έλλειψη άσκησης κ.ο.κ. Η τιμή της θνητότητας είναι ένα στατιστικό το οποίο δεν λαμβάνει υπόψη τίποτε άλλο πέρα από τους παράγοντες που ορίζουν την κατηγορία στην οποία αναφέρεται (στην περίπτωση αυτή, την ηλικία).
Το πρόβλημα της υπερκαταγραφής θανάτων από Covid
Στην περίπτωση της ασθένειας Covid-19 έγινε μια πρωτοφανής προσέγγιση στον τρόπο με τον οποίο καταγράφονταν οι νοσηλείες και οι θάνατοι. Αντί να καταγράφουμε τους «θανάτους από Covid» (που οφείλονταν στην ασθένεια Covid-19), καταγράφαμε τους θανάτους ασθενών στους οποίους ανιχνευόταν η παρουσία του ιού SARS-CoV-2, χωρίς απαραίτητα ο ασθενής να νοσεί από την Covid-19 (δηλαδή, να έχει συμπτώματα της ασθένειας αυτής). [19][20][21] Και, μάλιστα, αυτοί δεν καταγράφονταν ως «θάνατοι με SARS-CoV-2» αλλά ως «θάνατοι με Covid»!! Δηλαδή, μπορεί κάποιος να πέθαινε από σκωληκοειδίτιδα και επειδή το τεστ για τον SARS-CoV-2 έβγαινε θετικό να καταγραφόταν ως «θάνατος Covid». [22] Πέρα από το αυτονόητο πρόβλημα αυτής της τακτικής υπάρχει και ένα άλλο πρόβλημα το οποίο θα εξηγήσουμε στο τρίτο άρθρο, όταν αναφερθούμε στην αξιοπιστία των τεστ Covid. Εδώ απλά θα τονίσουμε ότι το τεστ Covid δεν γινόταν μόνο κατά την εισαγωγή για νοσηλεία αλλά πολλές φορές επαναλαμβανόταν καθημερινά για όσο ο ασθενής (που μπορεί να είχε εισαχθεί για οποιονδήποτε λόγο, όπως για έμφραγμα) βρισκόταν σε νοσηλεία. [23] Βέβαια, θα πει κάποιος «Ναι, αλλά αυτές ήταν οι οδηγίες καταγραφής σε διεθνές επίπεδο». Όχι! Δεν υπήρχε κοινός τρόπος καταγραφής που ακολουθήθηκε από όλες τις χώρες! [24] Αλλά ακόμα και αν υπήρχε και ήταν αυτός που ακολουθήσαμε εμείς, πρέπει να ξέρουμε ότι όταν προσπαθούμε να συγκρίνουμε μια νέα κατάσταση με μια γνωστή (π.χ. με τις νοσηλείες ή τους θανάτους από γρίπη) ώστε να καταλάβουμε τη σοβαρότητα της νέας κατάστασης, πρέπει να χρησιμοποιούνται ίδια μέτρα και σταθμά. Διαφορετικά, τα συμπεράσματα θα είναι λάθος. Προφανώς δεν ήμασταν η μοναδική χώρα στην οποία εφαρμόστηκε αυτή η πρακτική καταγραφής. Αυτό όμως δεν αναιρεί το γεγονός ότι η μέθοδος αυτή δημιουργεί ερωτήματα για την εγκυρότητα των μετρήσεων και των συμπερασμάτων που βασίστηκαν στις μετρήσεις αυτές, [25][26] καθώς και των αποφάσεων που λαμβάνονταν βάσει αυτών. Κάποιος ίσως πει «μα ο κ. Σκέρτσος μας λέει ότι υποκαταγράφονται τα περιστατικά!». Ναι, αλλά πρέπει να καταλάβουμε τι εννοούσε. Ότι δεν καταγράφονται ικανοποιητικά; Προφανώς και δεν εννοεί αυτό. Άλλωστε, ο ίδιος μας εξηγούσε ότι δηλώνουμε ως θανάτους Covid-19 και θανάτους από οποιαδήποτε αιτία (δεν είναι ανάγκη να είναι ασθένεια) αρκεί ο ασθενής να είχε βγει θετικός στην παρουσία του ιού. Αυτό που πιθανότατα εννοούσε (εκτός κι αν εννοούσε κάτι που κανείς δεν μπορεί να καταλάβει) είναι ότι δεν καταγράφονται όλα τα περιστατικά Covid-19 που συμβαίνουν στην πραγματικότητα. Μα, προφανώς! Αυτό συμβαίνει άλλωστε με όλες τις αιτίες θανάτου. Είναι όμως παραπλανητικό να ονομάζεις αυτό το γεγονός υποκαταγραφή. Είναι κάτι αυτονόητο. Για τον πραγματικό αριθμό των θανάτων το μόνο που μπορούμε να κάνουμε είναι μια εκτίμηση. Άλλωστε, αυτό συμβαίνει και με τους θανάτους από γρίπη, για τους οποίους οι σχετικές ετήσιες εκθέσεις του ΕΟΔΥ αναφέρουν τόσο τους θανάτους που καταγράφονται όσο και την εκτίμηση των θανάτων που πραγματικά συμβαίνουν. Φυσικά, δεν έλειψαν και τραγικές καταστάσεις στις οποίες γιατροί προσπάθησαν να χρησιμοποιήσουν την Covid-19 για να καλύψουν ιατρικά λάθη και παραλείψεις. [27]
Η δημιουργία εντυπώσεων από την κατάσταση στις ΜΕΘ
Η πραγματικά απαράδεκτη κατάσταση που δημιουργήθηκε στις ΜΕΘ την περίοδο 2020–2022 ήταν πολυπαραγοντική και δεν οφειλόταν μόνο στον ιό SARS-CoV-2. Να θυμίσουμε ότι οι υπερπλήρεις ΜΕΘ ήταν συχνό φαινόμενο στη χώρα μας για πολλά χρόνια [16] και ήταν επίσης γνωστά τα προβλήματα υποστελέχωσής τους. [28] Για όσους δεν έχουν προσωπική εμπειρία με το δημόσιο σύστημα υγείας, θα ανατρέξουμε σε κάποια ενδεικτικά άρθρα ενημερωτικών ιστοσελίδων ξεκινώντας από το 2019 και πηγαίνοντας προς τα πίσω:
Νοέμβριος 2019 [29]: Από τις 3500 κλίνες ΜΕΘ που προβλέπουν τα διεθνή στάνταρτς, λειτουργούν 557. Μεγάλες λίστες αναμονής κάθε χειμώνα για να μπει κάποιο περιστατικό σε ΜΕΘ. Υποστελέχωση. Πολλά νοσοκομεία λειτουργούν σε μεγάλο βαθμό με επικουρικό προσωπικό και συμβασιούχους.
Ιανουάριος 2019 [30]: «Ο μέσος χρόνος αναμονής για την εισαγωγή ενός ασθενή σε ΜΕΘ της Αθήνας φτάνει και τις 24 ώρες ενώ σε αντίστοιχη Μονάδα στη Θεσσαλονίκη τις 2-4 ώρες. Το χειμώνα οι χρόνοι είναι πιο αυξημένοι.»
Ιούλιος 2017 [31]: «Θερίζουν στις ΜΕΘ οι Νοσοκομειακές Λοιμώξεις» , «5.000 ασθενείς χάνουν τη ζωή τους με βάση στατιστικά στοιχεία των Εντατικολόγων εξαιτίας της έλλειψης ΜΕΘ»
Φεβρουάριος 2016 [32]: «Διασωληνωμένοι ασθενείς σε διαδρόμους λόγω αδυναμίας των ΜΕΘ»
Σεπτέμβριος 2015 [33]: «Ελλείψεις στο ΑΧΕΠΑ: Από το σπίτι φέρνουν οι νοσηλευτές οινόπνευμα, γάζες και υγρό σαπούνι!»
Ιανουάριος 2013 [34]: «Ασφυκτιούν οι μονάδες Εντατικής»
Η κατάσταση αυτή, αν και παλιά, επιδεινώθηκε μετά το 2013 με το κλείσιμο διάφορων νοσοκομείων, όπως το Νοσοκομείο Δυτικής Αττικής «Αγία Βαρβάρα» (πρώην Λοιμωδών), το νοσοκομείο Ειδικών Παθήσεων Θεσσαλονίκης (Λοιμωδών), το νοσοκομείο «Παναγία» στην Καλαμαριά Θεσσαλονίκης κ.ά. Σημαντικό ρόλο έπαιξε και ο τρόπος που έγινε η διαχείριση της πανδημίας, όπως θα αναλύσουμε στο τρίτο άρθρο, ο οποίος (α) κατέστησε τα νοσοκομεία χώρο έντονης μεταδοτικότητας του SARS-CoV-2, (β) έστησε ΜΕΘ «του ποδαριού» οι οποίες δεν μπορούσαν να αντιμετωπίσουν σωστά τα περιστατικά, (γ) οδήγησε ανθρώπους με σοβαρά νοσήματα να παραμελήσουν την ιατρική τους φροντίδα και να καταλήγουν στις ΜΕΘ ως έκτακτα περιστατικά.
Η υπερτόνιση της επικινδυνότητας από ΜΜΕ, πολιτικούς και κυβερνητικά στελέχη
Τα ΜΜΕ, είτε από φόβο, είτε από άγνοια, είτε εσκεμμένα, υπερτόνισαν το γεγονός ότι κάποιοι πεθαίνουν από Covid λες και ήταν κάτι ασυνήθιστο να πεθαίνει κάποιος από ίωση, προκαλώντας υπερβολικό φόβο στον κόσμο. [20] Ιδιαίτερα όταν ο θάνατος δεν προερχόταν απαραίτητα από την ίωση καθαυτή αλλά από το γεγονός ότι, όπως όλες οι ιώσεις έτσι και αυτή, μπορεί να ενεργοποιήσει άλλα υποκείμενα προβλήματα υγείας (π.χ. προβλήματα καρδιάς). Για να βάλουμε τα πράγματα στη θέση τους και να μπορέσουμε να αντιληφθούμε τη σοβαρότητα μιας κατάστασης χωρίς να παρασυρόμαστε από εντυπώσεις και συναισθηματισμούς, καλό είναι να έχουμε ένα μέτρο σύγκρισης. Ας πάρουμε, λοιπόν, για παράδειγμα την εποχική γρίπη. Στην ετήσια έκθεση της περιόδου 2018–2019 από τον ΕΟΔΥ για τη γρίπη, εκτιμάται ότι τη χρονιά εκείνη είχαμε περίπου 1.071 θανάτους εξαιτίας της γρίπης. Αυτό σημαίνει ότι αν καθένας από τους θανάτους αυτούς αναφερόταν από τα ΜΜΕ, θα έπρεπε να ακούμε τρεις φορές την ημέρα, κάθε μέρα, για κάποιον που πέθανε από γρίπη. Τρομακτικό, ε; Ή μήπως φυσιολογικό; Και μάλιστα, η συγκεκριμένη περίοδος δεν ήταν και η χειρότερη της δεκαετίας 2010–2020. Την περίοδο 2014–2015 οι θάνατοι από γρίπη εκτιμήθηκαν από τον ΕΟΔΥ στους 4.161! Δηλαδή, αν τους μαθαίναμε όλους θα έπρεπε να ακούμε 11 φορές την ημέρα, κάθε μέρα του χρόνου, και από μια ανακοίνωση για έναν καινούργιο θάνατο από γρίπη. [35] Μάλιστα, δεδομένου ότι η γρίπη βρίσκεται σε έξαρση κυρίως τον χειμώνα, δεν θα ήταν υπερβολή να μιλούσαμε για ανακοινώσεις δεκάδων θανάτων την ημέρα κατά τη διάρκεια του χειμώνα.
Σαν να μην έφτανε αυτό, ακόμα και στα τέλη του 2020, όταν είχαμε μια αρκετά καλή ιδέα τόσο για τη θνητότητα της Covid όσο και για τη μεταδοτικότητα του ιού, έδιναν και έπαιρναν τα ρεπορτάζ εντυπώσεων για συνεχές άνοιγμα τάφων για θύματα της Covid-19 με αναφορές στον SARS-CoV-2 ως «θανατηφόρο ιό». [36][37][38] Αναρωτιέμαι αν έχει ακούσει ποτέ κανείς αναφορές στον ιό της γρίπης ως «θανατηφόρο ιό» ή για άνοιγμα τάφων λόγω γρίπης, δεδομένου ότι πεθαίνουν τόσοι κάθε χρόνο από γρίπη. Ανεξάρτητα από το αν τα νούμερα που παρουσίαζαν τα ρεπορτάζ ήταν εικονικά (επειδή μετρούσαμε ως θανάτους Covid θανάτους που οφείλονταν σε άλλες αιτίες) ή οφείλονταν στο ότι δεν καταφέραμε να προστατέψουμε επαρκώς τις ευπαθείς ομάδες, οι εντυπώσεις και ο φόβος που δημιουργούσαν ήταν απαράδεκτες. Εδώ δεν θα πρέπει να παραλείψουμε και κάτι ακόμα, το οποίο όχι μόνο δημιούργησε αίσθημα φόβου αλλά φαίνεται πως ήταν μια ενέργεια απαράδεκτη τόσο από υγειονομικής όσο και από κοινωνικής σκοπιάς. Τα πρωτόκολλα που εφαρμόστηκαν για τους νεκρούς από Covid με τοποθέτηση των θανόντων σε διπλούς σάκους, σφραγισμένα φέρετρα και μεταφορές από άτομα με στολές βιολογικού πολέμου, φαίνεται πως ήταν απόφαση του Γενικού Γραμματέα Δημοσίας Υγείας κ. Πρεζεράκου, τον Μάιο του 2020, και κατά παρέκκλιση των οδηγιών του ΕΟΔΥ και του ECDC (European Centre for Disease Prevention and Control). [10][39][40] Ένα μέτρο που διατηρήθηκε μέχρι τον Ιούλιο του 2021, αφαιρώντας από τον κόσμο τη δυνατότητα να αποχαιρετήσει με αξιοπρέπεια τα αγαπημένα του άτομα. Ένα μέτρο παράλογο δεδομένου τόσο του τρόπου με τον οποίο μεταδιδόταν ο ιός, όσο και της θνητότητας που γνωρίζαμε τότε ότι είχε.
Απαράδεκτη κατά τη γνώμη μας ήταν και η διαστρέβλωση του όρου «κρούσμα» που έγινε από ΜΜΕ και μέρος του ιατρικού κόσμου. Ο όρος κρούσμα (π.χ. «κρούσμα γαστρεντερίτιδας» ή «κρούσμα μηνιγγίτιδας») χρησιμοποιούνταν πάντα για να δηλώσει την εμφάνιση μιας νόσου και όχι τον φορέα ενός ιού ή μικροβίου. [41][23] Ως αποτέλεσμα αυτής της σύγχυσης, για αρκετούς μήνες μετρούσαν και ανέφεραν τους φορείς αντί για τις νοσήσεις. «Κρούσματα» τα οποία στην ουσία δεν έδειχναν κάτι άλλο από το ότι ο ιός μεταδίδεται, κάτι απολύτως αναμενόμενο και φυσικό. Πόσα τέτοια «κρούσματα» άραγε θα βρούμε αν αρχίσουμε κάποια στιγμή να κάνουμε τεστ για παρουσία του ιού της γρίπης (έναν πολύ συνηθισμένο και μεταδοτικό ιό); Κι όμως, δεν έγινε κάτι τέτοιο σε άλλες πανδημίες, όπως, για παράδειγμα, της γρίπης H1N1 το 2009. Βλέπαμε έτσι στα ΜΜΕ τίτλους όπως «θερίζει ο κορονοϊός στις ηλικίες 18–39» μόνο και μόνο γιατί το 43,3% των τεστ που βγήκαν θετικά ανήκαν σε αυτές τις ηλικίες. Τι σημαίνει αυτό; Ό,τι θες! Τα πάντα και τίποτα. Και εξηγούμε γιατί τέτοια νούμερα είναι ανούσια:
(α) Οι αναφορές σε «κρούσματα» (τουλάχιστον, τα 2 πρώτα χρόνια) γινόντουσαν με απόλυτους αριθμούς αντί να μετράνε το ποσοστό των θετικών τεστ. Δεδομένου ότι ο αριθμός των τεστ που γινόντουσαν κάθε μέρα δεν ήταν σταθερός, οι απόλυτοι αριθμοί δεν μεταφέρουν καμιά πληροφορία στον απλό πολίτη. Για παράδειγμα, έστω ότι τη μια εβδομάδα βρέθηκαν 500 θετικά τεστ και την επόμενη 1.000. Επεκτάθηκε η εξάπλωση του ιού; Δεν έχουμε ιδέα! Αν κάθε εβδομάδα γινόντουσαν 1.000 τεστ, τότε πιθανότατα μιλάμε για επέκταση της εξάπλωσης. Αν τη μία βδομάδα έγιναν 1.000 τεστ και την άλλη 2.000 τεστ, τότε πιθανότατα δεν υπάρχει επέκταση της εξάπλωσης γιατί και τις δύο εβδομάδες οι μισοί έβγαιναν θετικοί.
(β) Πόσοι από αυτούς αρρώστησαν και πόσοι ήταν ασυμπτωματικοί; Πόσοι αρρώστησαν σοβαρά και πόσοι ελαφριά; Πόσοι μπήκαν σε ΜΕΘ; Πόσοι πέθαναν; Δεν ξέραμε.
(γ) Ποιο ήταν το ποσοστό των «κρουσμάτων» σε κάθε ηλικιακή κατηγορία; Πόσοι ήταν πριν μία εβδομάδα; Πριν ένα μήνα; Πριν τρεις μήνες; Δεν ξέραμε.
(δ) Πόσοι ελέγχθηκαν από κάθε ηλικιακή ομάδα; Γιατί στις ηλικίες αυτές εμφανίζονται τα περισσότερα κρούσματα; Μήπως γιατί αυτές οι ηλικίες είναι που κυκλοφορούν περισσότερο ή μήπως γιατί οι ηλικίες αυτές έκαναν τεστ πιο συχνά; Δεν ξέραμε.
(ε) Πώς κατανέμονταν οι ασυμπτωματικοί στις ηλικιακές ομάδες; Το αναφέρουμε γιατί, εφόσον οι μεγάλες ηλικίες είναι πιο ευαίσθητες, είναι πιο δύσκολο να βρεις ασυμπτωματικούς ηλικιωμένους να κυκλοφορούν έξω, να ελέγχονται και να κατατάσσονται στα «κρούσματα».
Η ορθή εξαγωγή συμπερασμάτων είναι μεγάλο μέρος της στατιστικής. Αν δεν καταλαβαίνεις τι έχεις μετρήσει και πώς, τα νούμερα είναι άχρηστα, αν όχι παραπλανητικά. Το μόνο που μένει είναι οι εντυπώσεις από τα νούμερα και καμία ουσία.
Φυσικά, η Ελλάδα δεν ήταν η μόνη χώρα στην οποία δόθηκαν τόσο δραματικές διαστάσεις στο θέμα της επικινδυνότητας. Να θυμίσουμε τις δηλώσεις μέσα στο 2021 του προέδρου των ΗΠΑ Joe Biden σύμφωνα με τις οποίες οι ανεμβολίαστοι και οι οικογένειές τους θα έπρεπε να προετοιμαστούν για έναν χειμώνα γεμάτο με νοσήσεις και θανάτους. [42] Μόνο και μόνο για να διαψευστεί πανηγυρικά μερικούς μήνες αργότερα.
To ζήτημα της ασφάλειας των εμβολίων
Η απόφαση εμβολιασμού ως εκτίμηση κόστους-οφέλους
Από τη διαδικασία έγκρισης ενός φαρμακευτικού σκευάσματος που περιγράψαμε στο προηγούμενο άρθρο θα πρέπει να είναι ξεκάθαρο ότι δεν υπάρχει κανένα φαρμακευτικό σκεύασμα (συμπεριλαμβανομένων των εμβολίων) που να είναι απόλυτα ασφαλές. Κανένα φάρμακο δεν είναι απαλλαγμένο από πιθανές παρενέργειες. [19] Γι’ αυτό, όπως συστήνουν οι γιατροί, δεν πρέπει να παίρνουμε κανένα φάρμακο χωρίς σοβαρό λόγο. Ούτε καν ασπιρίνη! Όχι γιατί πρέπει να φοβόμαστε τα φάρμακα αλλά γιατί όλα έχουν πιθανές παρενέργειες τις οποίες θα θέλαμε να αποφύγουμε όσο μπορούμε. Το ίδιο ισχύει και για τα εμβόλια. Για όσους δεν το γνωρίζουν, ακόμα και το εμβόλιο της φυματίωσης, που γινόταν στα σχολεία μέχρι το 2016, γινόταν μόνο αν δεν είχες ήδη αντισώματα. Γι’ αυτό, πριν το κάνεις, σου έκαναν στον ώμο το γνωστό «μαντού», ώστε να δουν (από την αντίδραση του οργανισμού) αν έχεις αντισώματα. Με άλλα λόγια, αν ήσουν ήδη προστατευμένος μέσω της φυσικής ανοσίας (βλ. παρακάτω), δεν χρειαζόταν να ρισκάρεις τις όποιες πιθανές παρενέργειες ενός εμβολίου, οπότε δεν εμβολιαζόσουν. Κάτι παρόμοιο θα μπορούσε να γίνει και για τον SARS-CoV-2, με έναν ανατίστοιχο έλεγχο αντισωμάτων. Δεν είναι, λοιπόν, τυχαίο ότι κάποιοι επιστήμονες επισήμαιναν από νωρίς την απουσία ελέγχου του πληθυσμού για «σιωπηλή» ανάπτυξη αντισωμάτων για Covid μέσω της μόλυνσης (οι ασυμπτωματικοί, οι οποίοι δε νοσούν και άρα περνούν απαρατήρητοι). [20][43]
Η απόφαση λήψης ενός φαρμάκου βασίζεται πάντα σε μια εκτίμηση κόστους-οφέλους την οποία πρέπει να κάνει ο καθένας για τον εαυτό του, προφανώς συμβουλευόμενος τον προσωπικό του γιατρό (ή κάποιον γιατρό που να εμπιστεύεται στο θέμα αυτό, αν δεν έχει προσωπικό γιατρό ή αν πιστεύει ότι ο προσωπικός του γιατρός δεν έχει το κατάλληλο υπόβαθρο για να αποφασίσει). Αυτό εξηγεί τον Φεβρουάριο του 2021 και o χειρουργός μεταμοσχεύσεων και πρώην διοικητής του ΑΧΕΠΑ, Δημήτριος Γάκης. [44] Αυτό εξηγεί τον Μάιο του 2021 και ο καθηγητής Ιατρικής και επικεφαλής των εμβολιαστικών τμημάτων στο ΠΑΓΝΗ και την Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου Κρήτης, Χρήστος Λιονής. [45] Στο ίδιο μήκος κύματος και ο καθηγητής Φαρμακολογίας Δημήτρης Κούβελας, που εξηγεί τον Αύγουστο του 2021 ότι είναι απαράδεκτο ο γιατρός να εμβολιάζει κάποιον χωρίς να έχει το ιατρικό του ιστορικό, ειδικά με ένα εμβόλιο που δεν έχει ένδειξη για την κατηγορία που ανήκει (π.χ. παιδιά). [46] Ο ορθοπεδικός-χειρουργός και πρώην διοικητής του Γ. Ν. Κιλκίς καθώς και του Αντικαρκινικού Νοσοκομείου «Θεαγένειο», αναφέρει τον Ιούνιο του 2021 ότι οι περισσότεροι νέοι δεν κινδυνεύουν ιδιαίτερα και δεν έχουν ανάγκη εμβολιασμού. [47] Ο παιδίατρος Απόστολος Ζέρβας μας λέει τον Αύγουστο του 2021 ότι τα παιδιά και οι νέοι έχουν ισχυρό ανοσοποιητικό σύστημα και δεν έχουν ανάγκη εμβολιασμού, ενώ τονίζει ότι υπάρχουν και άλλα πράγματα, πέρα από την ηλικία, που επηρεάζουν το ανοσοποιητικό. [48] Ο Δημήτριος Αράπογλου, ορθοπεδικός χειρουργός, Επιμελητής Α’ στο Ιπποκράτειο Νοσοκομείο Θεσσαλονίκης, τονίζει τον Σεπτέμβριο του 2021 ότι δεν υπάρχει νόημα στον εμβολιασμό όσων έχουν ήδη φυσική ανοσία και ότι καθένας θα πρέπει να αντιμετωπίζεται ατομικά με βάση το δικό του ιστορικό. [49] Ο καθηγητής επιδημιολογίας Γιάννης Ιωαννίδης επισημαίνει τον Ιούλιο του 2021 τον ηλικιακό παράγοντα στην απόφαση για εμβολιασμό τονίζοντας ότι ένας νέος είναι πιο πιθανό να εμφανίσει μια παρενέργεια παρά να ωφεληθεί από το εμβόλιο. [22] Η ογκολόγος κα. Ευφραιμίδου τονίζει τον Σεπτέμβριο του 2021 ότι η απόφαση δεν μπορεί να βασίζεται σε οριζόντιες οδηγίες αλλά πρέπει να είναι εξατομικευμένη, να εφαρμόζεται μόνο όπου έχει νόημα, να λαμβάνονται υπόψη οι πιθανές παρενέργειες αλλά και, αν χρειαστεί, να πηγαίνει και αντίθετα στις γενικές οδηγίες. [50]
Προβληματισμοί για την ασφάλεια των εμβολίων
Η εκτίμηση κόστους-οφέλους που περιγράψαμε παραπάνω έχει ακόμα μεγαλύτερο βάρος όταν μιλάμε για ένα εμβόλιο το οποίο έχει παρακάμψει τις κανονικές διαδικασίες ανάπτυξης και αδειοδότησης και έχει βγει στην αγορά όχι πριν ολοκληρωθεί η «Φάση 3» των κλινικών μελετών, αλλά πριν καλά-καλά αρχίσει. [51] Στην ουσία, η τρίτη φάση έγινε πάνω στον Γενικό Πληθυσμό [44][49][52]. Και μάλιστα με μια τεχνολογία (mRNA) η οποία δεν είχε ξαναχρησιμοποιηθεί νωρίτερα σε κάποιο εμπορικά αδειοδοτημένο φαρμακευτικό σκεύασμα. [41] Να σημειώσουμε εδώ, ως σκέψη, ότι η βιασύνη με την οποία οι εταιρίες προσπάθησαν να λάβουν αδειοδότηση για τα εμβόλια ίσως να οφείλεται (εν μέρει) σε πολιτικο-οικονομικούς λόγους. Στις 9 Νοεμβρίου του 2020 ο FDA ανακοίνωσε ότι θα αδειοδοτήσει κάποια φάρμακα μονοκλωνικών αντισωμάτων και την αμέσως επόμενη μέρα η Pfizer δήλωσε ότι, παρόλο που η Φάση 3 των κλινικών μελετών είχε ξεκινήσει μόλις 2 μήνες πριν, θα καταθέσει αίτηση αδειοδότησης με τα αποτελέσματα που είχε μέχρι εκείνη τη στιγμή. [53] Μεταξύ άλλων, δεν θα ήταν παράλογο να πούμε ότι οι εταιρίες προσπάθησαν να εκμεταλλευτούν την αυξημένη ανησυχία που υπήρχε εκείνη τη στιγμή για τον ιό SARS-CoV-2 πριν ακόμα σημαντικό τμήμα του πληθυσμού μολυνθεί και αποκτήσει ανοσία με φυσικό τρόπο, με αποτέλεσμα να μην έχει πλέον ανάγκη τον εμβολιασμό. Το εμβόλιο της Pfizer πήρε έκτακτη άδεια στις 2 Δεκεμβρίου 2020 από τον MHRA (ο βρετανικός ΕΟΦ) και στις 11 Δεκεμβρίου από τον FDA. Όπως και να ‘χει, η πρωτοφανής μικρή διάρκεια της Φάσης 3 πριν την κατάθεση του φακέλου δεν άφηνε ικανοποιητικά περιθώρια για την ανίχνευση και καταγραφή σημαντικών παρενεργειών. Αυτό είναι σημαντικό γιατί, όπως θα δούμε στο τρίτο άρθρο, η Pfizer (και ο FDA) προσπάθησαν να αποκρύψουν πληροφορίες που αφορούσαν την καταγραφή παρενεργειών μετά την έναρξη της εμπορικής κυκλοφορίας του εμβολίου της.
Επίσης, όπως ίσως να θυμάται κάποιος και όπως αποκαλύφθηκε αργότερα, υπήρξαν μεγάλες πολιτικές πιέσεις στον FDA ώστε να δώσει, όχι μόνο την αρχική άδεια επείγουσας χρήσης στα εμβόλια Covid, αλλά και (αργότερα) την κανονική άδεια κυκλοφορίας στο εμβόλιο της Pfizer. [54][55] Επίσης ανησυχητικό ήταν το γεγονός ότι η ανάγνωση και αξιολόγηση του φακέλου για την έκτακτη αδειοδότηση του εμβολίου των Pfizer-BioNTech (ένα φάκελος με περισσότερες από 400.000 σελίδες), αντί για έναν χρόνο, κράτησε λιγότερο από τρεις εβδομάδες! Και σαν να μην έφτανε αυτό, τον Νοέμβριο του 2022 δημοσιεύτηκε ένα άρθρο στο British Medical Journal με πληροφορίες για λάθη, παραλείψεις και πιθανότατα αλλοιώσεις αποτελεσμάτων στις κλινικές μελέτες Φάσης 3 της Pfizer. Οι πληροφορίες προέρχονταν από μια τοπική διευθύντρια της εταιρίας Ventavia Research Group η οποία είχε αναλάβει τη διεξαγωγή των κλινικών μελετών για το εμβόλιο εκ μέρους της Pfizer. Μετά από επανειλημμένες ενημερώσεις της Ventavia από τη διευθύντρια για όσα συνέβαιναν και την έλλειψη ανταπόκρισης από την εταιρία, η διευθύντρια έστειλε ένα email διαμαρτυρίας στον FDA. Η διευθύντρια απολύθηκε την ίδια μέρα! [56][43][57]
Όπως ήταν φυσικό και αναμενόμενο, η μη ολοκλήρωση της τρίτης φάσης και το βιαστικό της έγκρισης άφηνε αναπάντητα πολλά ερωτήματα σχετικά με την ασφάλεια. Για παράδειγμα, τον Αύγουστο του 2021 ο καθηγητής Φαρμακολογίας Δ. Κούβελας [19] κάνει μια επισήμανση σχετικά με έναν αριθμό άρθρων που είχαν δημοσιευθεί μέχρι τότε και ανέφεραν την παρουσία της ακίδας (αυτή που παρήγαγε το εμβόλιο) σε σημεία του οργανισμού στα οποία δεν αναμενόταν, θέτοντας το ερώτημα αν τα νανοσωματίδια του εμβολίου (τα οποία μετέφεραν την πληροφορία για την παραγωγή της ακίδας) έμπαιναν στην κυκλοφορία του αίματος και κατέληγαν σε μέρη που δεν έπρεπε [58]. Παράλληλα, τονίζει ότι οι οδηγίες που είχαν δοθεί για τον εμβολιασμό έλεγαν ότι η ένεση έπρεπε να γίνει χωρίς αναρρόφηση. Όμως, χωρίς αναρρόφηση δεν μπορούμε να γνωρίζουμε αν η ένεση γίνεται κατά λάθος σε αγγείο, επιτρέποντας έτσι το εμβόλιο να περάσει στην κυκλοφορία του αίματος και να μεταφερθεί σε όλο το σώμα αντί να μείνει στην τοπική περιοχή και να περιορίσει την παραγωγή ακίδων στα (ακίνητα) μυϊκά κύτταρα. Τι θα γινόταν λοιπόν αν οι ακίδες σχηματίζονταν σε κύτταρα λευκών αιμοσφαιρίων; Τι θα γινόταν αν τα νανοσωματίδια του εμβολίου κατέληγαν, «με προτίμηση» όπως έδειχναν μερικές έρευνες, στις ωοθήκες; Σε παρόμοια ευρήματα αναφέρεται και ο καρδιολόγος Κ. Αρβανίτης τον Δεκέμβριο του 2021, αναφέροντας ότι το 75% των συστατικών του εμβολίου φαίνεται να διασκορπίζονται σε όλο το σώμα. [41] Αυτό φαίνεται να επιβεβαιώνεται αργότερα από τα έγγραφα της Pfizer, η οποία μάλιστα το γνώριζε ήδη από το 2021. [59] Μια άλλη ανησυχία ήταν η έλλειψη στοιχείων για το αν υπάρξει πρόβλημα σε περίπτωση που κάποιος κολλήσει τον ιό την ίδια στιγμή που ο οργανισμός του χτίζει αντισώματα μετά τον εμβολιασμό. Μήπως, δηλαδή, συμβεί κάποια υπερφλεγμονώδης κατάσταση. [60][58]
Την ίδια περίοδο δεν ήταν λίγες ούτε οι μελέτες και τα δημοσιεύματα που στήριζαν αυτή την επιφυλακτικότητα [61][62][63][64][65][66][67] , ούτε και οι εκδηλώσεις επιφυλάξεων από γιατρούς και ερευνητές, κάποιες από τις οποίες θα αναφέρουμε εδώ για λόγους τεκμηρίωσης της θέσης μας. Ήδη από τον Μάρτιο του 2021 ο Καθηγητής Παθολογίας-Ανοσολογίας ΕΚΠΑ, και μέλος της Επιτροπής Φαρμακοεπαγρύπνισης Παναγιώτης Βλαχογιαννόπουλος εξηγεί πως κάποιοι θέλουν να αποφύγουν κάθε συσχέτιση του εμβολίου με παρενέργειες, κρύβοντας τα σοβαρά περιστατικά και αδιαφορώντας για το τι λένε οι επιτροπές. [68] Και για να μην έχουμε την εντύπωση ότι αυτά γίνονται μόνο στην Ελλάδα, τον Μάιο του 2024, ο πρώην διευθυντής του CDC στις ΗΠΑ Dr. Robert Redfield αποκάλυψε ότι πολλοί κυβερνητικοί αξιωματούχοι που προσπάθησαν να προειδοποιήσουν τότε για πιθανές παρενέργειες από τα νέα εμβόλια Covid πιέστηκαν να σιωπήσουν. [11] Τον Μάιο του 2021 ο καθηγητής Γιάννης Ιωαννίδης, επισημαίνει την παρουσία κινδύνου σοβαρής θρόμβωσης (με βάση δεδομένα από τη Νορβηγία) για το εμβόλιο AstraZeneca. Τονίζει επίσης το πρόβλημα της επείγουσας αδειοδότησης των εμβολίων και ότι ακόμα μαθαίνουμε για τις παρενέργειές τους. [69] Τον Ιούνιο του 2021 ο Harvey Risch, καθηγητής επιδημιολογίας στη Σχολή Δημόσιας Υγείας του Γέιλ και στο Τμήμα Επιδημιολογίας και Δημόσιας Υγείας της Ιατρικής Σχολής του Γέιλ, μιλάει για παρενέργειες των εμβολίων που αποσιωπώνται. [70] Τον ίδιο μήνα, ο Γάλλος ιολόγος Luc Montagnier, βραβευμένος το 2008 με το Nobel Prize in Physiology of Medicine για την ανακάλυψη του ιού του AIDS, εκφράζει ισχυρές επιφυλάξεις για την ασφάλεια αυτών των εμβολίων. [71] Τον Αύγουστο του 2021, ο παιδίατρος Απόστολος Ζέρβας επισημαίνει ότι η Pfizer και η Moderna έχουν στείλει επίσημο έγγραφο στο οποίο παρουσιάζονται ως ανεπιθύμητες ενέργειες και στα παιδιά και στους ενήλικες οι μυοκαρδίτιδες και οι περικαρδίτιδες. Ο ίδιος θα αναφερθεί και σε περιστατικά με άλλου είδους παρενέργειες. [48] Τον ίδιο μήνα θα ακούσουμε σοβαρές επιφυλάξεις και από τον στρατιωτικό ιατρό Ζώη Μπέχλη, ο οποίος αναφέρει και περιστατικά σοβαρών παρενεργειών σε γιατρούς μετά τον εμβολιασμό τους. [72] Τον Σεπτέμβριο του 2021 ο γαστρεντερολόγος Παναγιώτης Παπαγιαννάκης από το Ιπποκράτειο Νοσοκομείο Θεσσαλονίκης θα αναφερθεί σε προσπάθειες απόκρυψης παρενεργειών σε εμβολιασμένους (περιπτώσεις που το ΕΚΑΒ παραλαμβάνει έναν εμβολιασμένο με επιπλοκές και τον πηγαίνει στα ΤΕΠ όπου αλλάζεται η διάγνωση, και φυσικά δεν συμπληρώνεται η «κίτρινη κάρτα»). [49] Ο καρδιολόγος του Ιπποκράτειου Γ. Αηδονίδης αναφέρει ότι υπάρχει προβληματισμός εξαιτίας κάποιων περίεργων περιστατικών που συμβαίνουν σε εμβολιασμένους καθώς και λόγω της έλλειψης ιατροδικαστικών μελετών για να μελετηθούν αυτές οι περιπτώσεις. [49] Η Μαρία Κουρτούμα, προϊστάμενη Εντατικής στο νοσοκομείο Κομοτηνής, τονίζει τη σημασία της φυσικής ανοσίας και αναφέρεται σε περιστατικά με περίεργη συμπτωματολογία σε άτομα που μόλις είχαν εμβολιαστεί (π.χ. επιληπτικές κρίσεις, υπερπυρεξίες κ.λπ.) και την οποία οι γιατροί δεν μπορούσαν να εξηγήσουν. [49] O Αθανάσιος Καλογερίδης, γενετιστής-βιολόγος, αναφέρει ότι ακόμα έχουμε πάρα πολλά ερωτηματικά για το πώς επιδρούν οι τεχνολογίες των mRNA εμβολίων στον οργανισμό. [49] Τον Δεκέμβριο του 2021 ο R. Malone, ένας εκ των πρωτοπόρων ερευνητών που οδήγησαν στην ανακάλυψη της τεχνολογίας του mRNA, μιλάει για την επικινδυνότητα του εμβολιασμού παιδιών. [73] Τον ίδιο μήνα ακούμε [41] για μελέτες οι οποίες ανακάλυψαν ότι η ακίδα του SARS-CoV-2 που χρησιμοποιήσαμε στα εμβόλια είναι ιδιαίτερα τοξική γιατί δημιουργεί θρομβώσεις αφού έχει την τάση να επικάθεται στο εσωτερικό του τοιχώματος των αγγείων (στο ενδοθήλιο) και να κάνει τα κύτταρα του ενδοθηλίου να παράγουν κάποιους πηκτικούς παράγοντες δημιουργώντας θρόμβους. Κάτι ιδιαίτερα επικίνδυνο σε συνδυασμό με την παρατήρηση που είχε γίνει νωρίτερα ότι τα συστατικά του εμβολίου φαίνεται να διασκορπίζονται σε όλο το σώμα (π.χ. κίνδυνος για εγκεφαλικό). Τον Ιανουάριο του 2022, ο Ν. Πετρόφσκι, διευθυντής ενδοκρινολογίας στο ιατρικό κέντρο Flinders, καθηγητής ιατρικής στο πανεπιστήμιο Φλίντερ και αντιπρόεδρος της διεθνούς εταιρίας ανοσολογικής, αναφέρεται στην ύπαρξη σοβαρών παρενεργειών και την αβεβαιότητα σχετικά με μακροπρόθεσμες παρενέργειες. [74] Σύμφωνα με τον τότε διευθυντή του CDC στις ΗΠΑ Dr. Robert Redfield, οι νευρολογικές διαταραχές ήταν η τρίτη πιο συχνή κατηγορία παρενεργειών που εμφανίζονταν στις κλινικές μελέτες της Pfizer. [11] Ο καθηγητής Παθολογίας και αυτοάνοσων νοσημάτων και Διευθυντής Ρευματολογικής κλινικής του Πανεπιστημιακού Νοσοκομείου Λάρισας, Δημήτρης Μπογδάνος, αναφέρει τον Ιούλιο του 2022 ότι δεν υπάρχουν φάρμακα χωρίς παρενέργειες και, δυστυχώς, για τις παρενέργειες των εμβολίων της Covid δεν έχουμε εκτενή καταγραφή και δεν μπορούμε να βγάλουμε ασφαλή συμπεράσματα. [75]
Και φυσικά, ουκ ολίγα περιστατικά αναφέρονται σε ειδησεογραφικές ιστοσελίδες για παρενέργειες και θανάτους που συνέβησαν μετά από εμβολιασμό. Παραθέτουμε κάποια ενδεικτικά, όχι για να αποδείξουμε κάτι σχετικά με την ασφάλεια των εμβολίων, αλλά για να δείξουμε ότι οι επιφυλάξεις του κόσμου δεν ήταν αβάσιμες και δεν προέρχονταν απλά από προκαταλήψεις.
| 17 Μαΐου 2021 | 35χρονος παθαίνει 2 θρομβώσεις στο πόδι μετά τον εμβολιασμό. [76] |
| 24 Μαΐου 2021 | 48χρονη με θρόμβωση και άλλες επιπλοκές 1 εβδομάδα μετά τον εμβολιασμό. [77] |
| 27 Μαΐου 2021 | 34χρονη πεθαίνει από αιμορραγικό επεισόδιο λίγες μέρες μετά τον εμβολιασμό. [78] |
| 18 Ιουνίου 2021 | 56χρονη πέθανε λίγη ώρα μετά τον δεύτερο εμβολιασμό. [79] |
| 24 Ιουνίου 2021 | 58χρονος πεθαίνει 6 μέρες μετά τη 2η δόση. [80] |
| 4 Ιουλίου 2021 | 37χρονη παρουσιάζει προβλήματα 2,5 εβδομάδες μετά τον 1ο εμβολιασμό και τελικά πεθαίνει. [81] |
| 27 Ιουλίου 2021 | 44χρονη έχασε τη ζωή της μια εβδομάδα μετά τον εμβολιασμό. [82] |
| 26 Ιουλίου 2021 | 35χρονος πεθαίνει λίγες μέρες μετά την 1η δόση. [83] |
| 30 Ιουλίου 2021 | 39χρονη νοσηλεύτρια εμφανίζει συμπτώματα μετά τη 2η δόση και 1,5 μηνά μετά πεθαίνει. [84] |
| 2 Σεπτεμβρίου 2021 | 20χρονος και 23χρονος με σοβαρά προβλήματα μετά τον εμβολιασμό. [85] |
| 3 Σεπτεμβρίου 2021 | 18χρονη με εσωτερική αιμορραγία μετά τον εμβολιασμό. [86] |
| 3 Σεπτεμβρίου 2021 | 31χρονος έπαθε θρόμβωση στο πόδι 20 ημέρες μετά τον εμβολιασμό και τελικά πέθανε. [87] |
| 5 Σεπτεμβρίου 2021 | 48χρονη νοσηλεύτρια πεθαίνει λίγες ώρες μετά το εμβόλιο. [88] |
| 6 Σεπτεμβρίου 2021 | 36χρονος βοηθός προπονητή πεθαίνει 20 μέρες μετά τη 2η δόση. [89] |
| 13 Σεπτεμβρίου 2021 | 60χρονος έπεσε σε κώμα 2 βδομάδες μετά τον εμβολιασμό του και μετά από 5 μήνες πέθανε. [90] |
| 14 Σεπτεμβρίου 2021 | 16χρονος πεθαίνει 2 μέρες μετά τον εμβολιασμό του. [91] |
| 16 Σεπτεμβρίου 2021 | 33χρονος, Πρωταθλητής Ελλάδος στο Βραζιλιάνικο Ζίου Ζίτσου, εμφανίζει σοβαρά συμπτώματα 10 μέρες μετά τον εμβολιασμό. [92] |
| 18 Νοεμβρίου 2021 | 20χρονος με μυοκαρδίτιδα ένα μήνα μετά το εμβόλιο της Pfizer. [93] |
| 16 Δεκεμβρίου 2021 | Γενικός χειρουργός παθαίνει παράλυση κάτω άκρων μετά τον 2ο εμβολιασμό του. [94] |
| 17 Δεκεμβρίου 2021 | 53χρονος μπαίνει στο νοσοκομείο λόγω θρομβώσεων 1 εβδομάδα μετά τον εμβολιασμό του και τελικά πεθαίνει. [95] |
| 24 Ιανουαρίου 2022 | 33χρονος νοσηλευτής του 424 πεθαίνει μετά από έμφραγμα αφού είχε διάφορα προβλήματα μετά τον εμβολιασμό του. [96] |
| 3 Φεβρουαρίου 2022 | H συγγραφέας Χρυσηίδα Δημουλίδου εμφάνισε συμπτώματα από την επομένη της 2ης δόσης με Pfizer και μέσα σε λίγες μέρες εμφάνισε λύκο. [ε97] |
| 29 Ιουλίου 2022 | Εμβολιασμένος 22χρονος με θετικό self test παθαίνει βαρεία μυοκαρδιακή βλάβη και πνευμονικό οίδημα με αποτέλεσμα να καταλήξει [98][145] |
Ας μην ξεχνάμε ότι τον Μάρτιο του 2021 άρχισαν να αναφέρονται αρκετά περιστατικά θρομβώσεων μετά από εμβολιασμό με το εμβόλιο της AstraZeneca και μάλιστα σε άτομα ηλικίας κάτω των 55 ετών. Μάλιστα η Δανία, η Ισλανδία και η Νορβηγία σταμάτησαν τη χρήση του εμβολίου της AstraZeneca. Στη συνέχεια ακολούθησαν και άλλες χώρες. [99][100][101][51] Περιστατικά θρομβώσεων παρουσιάστηκαν και σε εμβολιασμένους με το εμβόλιο της Johnson&Johnson (JJ). Τον Απρίλιο του 2021 ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Φαρμάκων (European Medicines Agency-ΕΜΑ) αναγνώρισε τις θρομβώσεις ως πιθανή παρενέργεια σε αυτά τα εμβόλια και η JJ πάγωσε προσωρινά τους εμβολιασμούς στις ΗΠΑ και την αποστολή νέων προμηθειών στην Ευρώπη. Παρόλα αυτά, η JJ παρουσίασε τα ποσοστά θρομβώσεων αρκετά χαμηλότερα από αυτά της Astra. Τον Μάρτιο του 2023 η AstraZeneca απέσυρε την αίτηση για κανονική αδειοδότηση μετά την παραδοχή της εταιρίας σε δικαστικά έγγραφα ότι σε σπάνιες (δεν γνωρίζουμε το πώς ορίζεται το «σπάνιες» σε αυτά τα ζητήματα) περιπτώσεις προκαλούσε το σύνδρομο Thrombosis with Thrombocytopenia Syndrome (TTS), το οποίο συνδέεται με θρομβώσεις. Η εταιρία δικαιολόγησε την απόσυρση λέγοντας ότι τα στελέχη του SARS-CoV-2 που στόχευε δεν ήταν πια επίκαιρα. [102] Τον Ιούνιο του ίδιου έτους και η JJ απέσυρε το εμβόλιο από την αγορά των ΗΠΑ αναφερόμενη και αυτή σε μειωμένη εμπορική ζήτηση.
Να τονίσουμε επίσης ότι η Φάση 3 των κλινικών μελετών της Pfizer ξεκίνησε τον Σεπτέμβριο του 2020 και άρα ήταν αδύνατο να γνωρίζουμε πιθανές μακροχρόνιες ανεπιθύμητες ενέργειες τη στιγμή που τα εμβόλια δόθηκαν στην κυκλοφορία. Απλά, υποτέθηκε ότι δεν θα έχουν επειδή τα περισσότερα εμβόλια σπάνια έχουν τέτοιες παρενέργειες. [103]
Από το [103], με βάση το τι έλεγε τον Δεκέμβριο του 2021:
Βέβαια, όπως θα φανεί και παρακάτω, στην ανάλυση του θέματος της αποτελεσματικότητας των εμβολίων αυτών, μάλλον ήταν αδύνατο να γνωρίζουμε όχι μόνο τις μακροχρόνιες αλλά και τις πιθανές βραχυχρόνιες ανεπιθύμητες ενέργειες με βάση τον τρόπο που έγινε η “κουτσουρεμένη” Φάση 3 των κλινικών μελετών. Όμως, με βάση τα έγγραφα των κλινικών μελετών (με βάση τις οποίες το εμβόλιο της Pfizer έλαβε κανονική αδειοδότηση τον Αύγουστο του 2021) που ο FDA αναγκάστηκε να δώσει στη δημοσιότητα μετά από δικαστική εντολή τον Νοέμβριο του 2021, φάνηκε ότι πολλές από τις πιθανές παρενέργειες που παρατηρήθηκαν στην πράξη είχαν εμφανιστεί και στις κλινικές μελέτες της εταιρίας πριν το καλοκαίρι του 2021.[104][58] Κάτι άλλο που δεν πρέπει να ξεχνάμε είναι ότι για τις ενισχυτικές δόσεις (2η , 3η και 4η) που διανεμήθηκαν αργότερα δεν έγιναν καθόλου κλινικές μελέτες σε ανθρώπους (!) παρά μόνο κάποιες εργαστηριακές μελέτες με τρωκτικά. Οπότε, δεν είχαμε καμία ένδειξη για πιθανές παρενέργειες από τη σωρευτική επίδραση πολλαπλών δόσεων.
Αντίστοιχοι προβληματισμοί δημιουργήθηκαν και από τα στατιστικά στοιχεία του συστήματος Φαρμακοεπαγρύπνησης των ΗΠΑ (VAERS). [58][43] Ενδεικτικά θα πούμε ότι οι αναφορές που έγιναν μέσα σε έναν χρόνο για θανάτους και τραυματισμούς μετά από εμβολιασμό για Covid-19 ξεπέρασαν σε αριθμό τις αντίστοιχες αναφορές που έγιναν μέσα στα προηγούμενα 30 χρόνια για θανάτους και τραυματισμούς μετά από οποιοδήποτε άλλο εμβόλιο που κυκλοφορούσε στις ΗΠΑ! Το περίεργο είναι η ανεκτικότητα που επιδείχτηκε στην εμφάνιση πιθανών παρενεργειών από τα εμβόλια Covid. Μόνο τον πρώτο μήνα μετά την έναρξη της κυκλοφορίας των εμβολίων Covid, οι αναφορές στο VAERS για περιστατικά θανάτων μετά από εμβολιασμό με το εμβόλιο της Pfizer, της Moderna ή της Janssen αριθμούσαν τις 700! Ενώ, συνήθως, η πιθανή συσχέτιση (μέσω αναφορών του συστήματος φαρμακοεπαγρύπνησης) άνω των 50 θανάτων με ένα νέο φάρμακο είναι αρκετή για να οδηγήσει τον FDA στην προληπτική απόσυρση του φαρμάκου από την αγορά. Παρόλα αυτά, μέχρι τις αρχές του 2022 το VAERS περιείχε πάνω από 27.000 αναφορές θανάτων μετά από εμβολιασμό για Covid και ο FDA δεν είχε κάνει καμιά κίνηση περιορισμού των εμβολίων. Μια έκθεση που δημοσιεύτηκε τον Μάιο του 2026 από μια επιτροπή διερεύνησης της Γερουσίας των ΗΠΑ, περιείχε στοιχεία για ενδείξεις σοβαρών παρενεργειών που προέκυπταν από το σύστημα VAERS ήδη από το πρώτο εξάμηνο του 2021 αλλά η κυβέρνηση Biden τις αγνόησε ή υποτίμησε τη σημαντικότητά τους. [105]
Στη Γερμανία, ενώ σε προηγούμενες δηλώσεις του (ήδη από το 2021) ο ομοσπονδιακός Υπουργός Υγείας Karl Lauterbach είχε αναφέρει ότι τα εμβόλια Covid έχουν από αμελητέες έως ανύπαρκτες παρενέργειες, τον Μάρτιο του 2023 παραδέχτηκε ότι τα εμβόλια Covid μπορεί όντως να προκαλέσουν σοβαρές παρενέργειες, κάποιες από τις οποίες μπορεί να είναι και μόνιμες. Μάλιστα, ανέφερε ότι σύμφωνα με στοιχεία από το Paul-Ehrlich-Institute (PEI), η συχνότητα εμφάνισης σοβαρών παρενεργειών είναι αρκετά υψηλή, περίπου 1 στις 10.000!! [106][107][43] To PEI είναι το τμήμα του γερμανικού οργανισμού φαρμάκων που ασχολείται με τα εμβόλια, γονιδιακές θεραπείες και άλλα εξειδικευμένα φαρμακευτικά σκευάσματα. Toν Αύγουστο του 2026, ο πρώην διευθυντής του CDC Dr. Robert Redfield ανέφερε ότι ήταν λάθος να εμβολιαστούν οι έγκυες και ότι το επιχείρημα ότι κάποιος «έπρεπε να εμβολιαστεί για να προστατέψει κάποιον άλλο που άνηκε σε ευπαθή ομάδα» δεν έστεκε από τη στιγμή που το εμβόλιο δεν μπορούσε να εμποδίσει τη νόσηση και τη μετάδοση του ιού. [108]
Με βάση τα παραπάνω θα λέγαμε ότι η στάση πολλών πολιτικών και επιστημόνων [109] να βγαίνουν και να διαβεβαιώνουν ότι τα εμβόλια για Covid είναι απολύτως ασφαλή και να κατηγορούν για παραπληροφόρηση όσους μιλούσαν για έλλειψη στοιχείων ή πιθανές παρενέργειες, ήταν από απαράδεκτη έως επικίνδυνη. Άλλωστε, αν οι εταιρίες που τα κατασκεύαζαν ήταν τόσο σίγουρες πως τα εμβόλια ήταν ασφαλή, γιατί οι συμβάσεις προμήθειας με την Ευρωπαϊκή Ένωση (ΕΕ) απέκλειαν το δικαίωμα διεκδίκησης αποζημίωσης για ζημιά από πιθανές παρενέργειες; [110] Δυστυχώς, η πραγματική κατάσταση δεν επικοινωνήθηκε ικανοποιητικά από τα περισσότερα κανάλια και ραδιοφωνικούς σταθμούς και όσοι καλεσμένοι έπαιρναν επιφυλακτική στάση απέναντι στον οριζόντιο εμβολιασμό αντιμετωπίζονταν εχθρικά από τους περισσότερους δημοσιογράφους. Την ίδια στιγμή πολλοί γιατροί φοβούνται να εκφέρουν άποψη πάνω στο θέμα φοβούμενοι για διοικητικές ή ποινικές κυρώσεις. Όχι άδικα, όπως θα δούμε παρακάτω.
Η εκτίναξη της συνολικής θνησιμότητας [111][112]
Την άνοιξη του 2021, ο καρδιολόγος Κ. Αρβανίτης έκανε μια σύγκριση στοιχείων συνολικής θνησιμότητας στην Ελλάδα μεταξύ του πρώτου διμήνου του 2021 και του πρώτου διμήνου του 2020 και παρατήρησε ότι δεν φαινόταν να υπάρχει κάποια αύξηση παρά τα συνεχή δελτία με τις αναφορές για θανάτους από Covid. Ως νέα αιτία θανάτου, θα ανέμενε κάποιος ότι οι θάνατοι αυτοί θα έρθουν και θα προστεθούν στις ήδη υπάρχουσες αιτίες θανάτου (π.χ. εγκεφαλικά, εμφράγματα, καρκίνος). Βέβαια, επειδή τα νούμερα δεν είναι σταθερά κάθε έτος, θα μπορούσε η αύξηση των θανάτων λόγω Covid να συνέπεσε με μια μείωση θανάτων από κάποιες άλλες αιτίες.

Στοιχεία ΕΛΣΤΑΤ [113]
Παρόλα αυτά, το γεγονός αυτό κίνησε την περιέργεια του κ. Αρβανίτη, ο οποίος συνέχισε να παρακολουθεί την εξέλιξη των στατιστικών. Έτσι, από τέλη Φλεβάρη–αρχές Μάρτη, φαίνεται να ξεκινά μια σημαντική αύξηση της ολικής θνησιμότητας (από κάθε αιτία) ανά μήνα μέχρι και τον Ιούνιο. Ειδικά ο Ιούνιος του 2021 είχε 2.000 νεκρούς περισσότερους από τον Ιούνιο του 2020. Όμως, σύμφωνα με τον ΕΟΔΥ, οι θάνατοι από Covid αυτό τον μήνα ήταν περίπου 460. Για το τετράμηνο αυτό, η υπερβάλλουσα θνησιμότητα του 2021 ήταν 6.000–7.000 νεκρούς. Η διαφορά παραήταν αξιοσημείωτη για να σκεφτεί κανείς ότι μπορεί να αποτελεί μια φυσική διακύμανση και μάλιστα σε μια περίοδο που η κυκλοφορία ήταν μειωμένη και η προσοχή σε θέματα υγιεινής θα ανέμενε κανείς να ήταν αυξημένη. Μάλιστα, φαινόταν ότι η αύξηση στη θνησιμότητα μεγάλωσε όσο προχωρούσε και ο εμβολιασμός για Covid.

[114]
Παρατήρησε επίσης ότι η αύξηση της θνησιμότητας δεν ξεκινάει ταυτόχρονα για κάθε ηλικιακή κατηγορία αλλά φαίνεται πως η σειρά με την οποία οι ηλικιακές κατηγορίες αρχίζουν να παρουσιάζουν αύξηση της θνησιμότητας είναι ίδια με τη σειρά με την οποία ξεκινούσαν οι εμβολιασμοί για κάθε ηλικιακή κατηγορία.
Δεδομένου ότι η συσχέτιση δεν είναι απαραίτητα και αιτιότητα, οι πιθανές εξηγήσεις μπορεί να είναι πολλές. Για παράδειγμα, ο κ. Αρβανίτης εξέφρασε έναν προβληματισμό ότι μπορεί να οφείλεται (α) στην επίδραση του παρατεταμένου lockdown, την επίδραση του οποίου θα αναλύσουμε στο επόμενο άρθρο, ή (β) στην επίδραση του μαζικού εμβολιασμού. Ο κ. Κούβελας [115] πρόσθεσε ότι θα μπορούσε να είναι και αποτέλεσμα του τρόπου με τον οποίο έγινε η διαχείριση του υγειονομικού προσωπικού (πολλοί μπήκαν σε αναστολή εργασίας και άλλοι μετακινήθηκαν από αγροτικά ιατρεία και περιφερειακές μονάδες υγείας για να στελεχώσουν κλινικές Covid αφήνοντας ακάλυπτο σημαντικό τμήμα του πληθυσμού σε άλλα νοσήματα). Αυτό όμως που τόνισαν και οι δύο, καθώς και άλλοι (όπως ο επιδημιολόγος Δρ. Ελευθέριος Σωτηριάδης) είναι ότι αυτό το φαινόμενο και η συσχέτιση που εμφανιζόταν θα έπρεπε να διερευνηθεί, και γενικότερα να διερευνηθεί η αιτία αυτής της ιδιαίτερα αυξημένης θνησιμότητας. Μετά την επικαιροποίηση των στοιχείων που έγιναν τον Νοέμβριο του 2021 από τον κ. Αρβανίτη, φάνηκε πως η αυξητική αυτή τάση συνεχίστηκε και τους υπόλοιπους μήνες. Επίσης, παρόμοια συμπεριφορά της θνησιμότητας παρατηρήθηκε και σε άλλες χώρες. [58]
Να θυμίσουμε ότι στην Ελλάδα, ο ΕΟΔΥ δεν έδινε δημόσια πρόσβαση σε στοιχεία για τα ποσοστά εμβολιασμένων και ανεμβολίαστων στους θανάτους ενώ διάφοροι επιστήμονες και πολιτικοί διαβεβαίωναν στα κανάλια ότι όσοι κάνουν και τις δύο δόσεις είναι πλήρως προστατευμένοι, ενώ όσοι δεν εμβολιαστούν κινδυνεύουν να πεθάνουν! Τα πρώτα στοιχεία από τον ΕΟΔΥ ήρθαν στο φως στις 20 Οκτωβρίου 2021, από μια μελέτη του κ. Τσιόδρα (η οποία χρησιμοποιούσε στοιχεία από τον ΕΟΔΥ, όπως ισχυρίστηκε ο ίδιος ο κ. Τσιόδρας – ο ΕΟΔΥ δεν τον διέψευσε), η οποία δημοσιεύτηκε σε ξένο περιοδικό. Τα νούμερα αφορούσαν το έτος 2021 μέχρι και τις 11 Οκτώβρη. Η μελέτη ανέφερε τον αριθμό των θανάτων με Covid για διπλοεμβολιασμένους, μονοεμβολιασμένους και ανεμβολίαστους, προσπαθώντας να υποστηρίξει ότι γλιτώσαμε πάρα πολλούς θανάτους λόγω εμβολιασμού. Σχεδόν μετά από ένα μήνα, η εφημερίδα Huffington Post υποστήριξε ότι έχει επίσης στοιχεία από τον ΕΟΔΥ και μάλιστα νεότερα (μέχρι 7 Νοεμβρίου) και ανέφερε επίσης τον αριθμό θανάτων για διπλοεμβολιασμένους, μονοεμβολιασμένους και ανεμβολίαστους. Αφαιρώντας τα νούμερα μπορούσε κάποιος να υπολογίσει ότι στο ενδιάμεσο διάστημα (11 Οκτωβρίου έως 7 Νοεμβρίου) είχαν πεθάνει 163 μονοεμβολιασμένοι, 972 διπλοεμβολιασμένοι και 442 ανεμβολίαστοι. Διαιρώντας τα νούμερα με τον πληθυσμό της κάθε κατηγορίας τα ποσοστά θνησιμότητας που έβγαιναν για το ενδιάμεσο διάστημα ήταν: 0,011% (ανεμβολίαστοι), 0,016% (διπλοεμβολιασμένοι) και 0,051% (μονοεμβολιασμένοι). Και μάλιστα σε μια περίοδο που, σύμφωνα με όσα προβάλλονταν στην τηλεόραση, η συντριπτική πλειονότητα (ποσοστά που φθάνουν το 90%) των ασθενών σε ΜΕΘ, είναι ανεμβολίαστοι. Με βάση όμως τα στοιχεία των δύο δημοσιεύσεων έβγαινε το συμπέρασμα ότι οι θάνατοι προέρχονταν κυρίως από εμβολιασμένους και παράλληλα τιθόταν το ερώτημα: «Αν στις ΜΕΘ βρίσκονται σχεδόν αποκλειστικά ανεμβολίαστοι, που ακριβώς πεθαίνουν όλοι αυτοί οι εμβολιασμένοι;»
Σαν να μην έφτανε αυτό, από την αρχή του 2022 οι διασωληνώσεις των εμβολιασμένων συνεχώς αυξάνονταν ενώ των ανεμβολίαστων μειωνόντουσαν. [23] Τον Ιούλιο του 2022, σύμφωνα με το δελτίο του ΕΟΔΥ, οι διασωληνωμένοι ήταν κατά 62% τριπλοεμβολιασμένοι και το υπόλοιπο 38% ήταν μονοεμβολιασμένοι, διπλοεμβολιασμένοι και ανεμβολίαστοι. Η τοποθέτηση αυτών των τριών ομάδων σε μία κατηγορία δυσκολεύει την εξαγωγή συμπερασμάτων αλλά, όπως και να έχει, φαίνεται αρκετά ξεκάθαρα ότι η συντριπτική πλειοψηφία όσων βρίσκονταν διασωληνωμένοι ήταν άτομα που είχαν κάνει μία ή περισσότερες δόσεις του εμβολίου για Covid. Γύρω στις 5–6 Ιουλίου ο κ. Αρβανίτης δημοσίευσε μια ανάλυση με αυτά τα ευρήματα και 2–3 μέρες αργότερα δόθηκε κυβερνητική οδηγία στον ΕΟΔΥ να μην δημοσιεύει πια τέτοια στοιχεία.
Το ζήτημα της αποτελεσματικότητας του εμβολίου
Η περίφημη «ανοσία αγέλης» και η προστασία που παρείχε το εμβόλιο
Η «ανοσία αγέλης» (ως προς έναν ιό) αναφέρεται σε μια κατάσταση στην οποία ένα μεγάλο μέρος του πληθυσμού μιας κοινότητας έχει αναπτύξει αντισώματα για τον ιό με αποτέλεσμα, όταν ένας οργανισμός μολυνθεί από τον ιό να τον καταστρέφει στα αρχικά στάδια της εξάπλωσής του (υπό την προϋπόθεση ότι ο οργανισμός δεν είναι αποδυναμωμένος) αποφεύγοντας έτσι τη νόσηση. Μια τέτοια κατάσταση οδηγεί σε σταθερό (όχι μηδενικό) ρυθμό μετάδοσης του ιού και εμφάνισης νέων νοσήσεων. Όταν εμφανιστεί ένα νέο σημαντικό στέλεχος του ιού (που η προηγούμενη ανοσία δεν μπορεί να αντιμετωπίσει αποτελεσματικά), τότε έχουμε έξαρση της μετάδοσης των νοσήσεων μέχρι να ξαναχτιστεί η ανοσία αγέλης και να φτάσουμε ξανά σε μια σταθερή κατάσταση. Είναι μια διαδικασία αρκετά γνωστή σε όλους μας με τη γρίπη, όπου νέα στελέχη που εμφανίζονται κατά καιρούς οδηγούν σε προσωρινή έξαρση των νοσήσεων από το νέο στέλεχος. Ο τρόπος με τον οποίο αποκτώνται τα αντισώματα από τον πληθυσμό είναι αδιάφορος. Μπορεί να γίνει είτε μέσω μόλυνσης, είτε μέσω εμβολιασμού. Το αποτέλεσμα (η ανάπτυξη αντισωμάτων) είναι αυτό που χτίζει την ανοσία της αγέλης. Ανάλογα με τη μεταδοτικότητα του ιού, την ισχύ της ανοσίας και τη διάρκεια της ανοσίας, η ανοσία αγέλης μπορεί είτε να εξαλείψει την παρουσία του ιού από την κοινότητα, είτε απλά να σταθεροποιήσει τον ρυθμό μετάδοσης και νόσησης. Τόσο το αποτέλεσμα, όσο και η μέθοδος επίτευξης της ανοσίας αγέλης διαφέρει ανά περίπτωση. Έτσι, για παράδειγμα, στην ευλογιά λόγω της υψηλής θνητότητας το χτίσιμο ανοσίας μέσω μόλυνσης δεν είναι αποδοτικός μηχανισμός. Η μεγάλη διάρκεια της ανοσίας που παρείχε το σχετικό εμβόλιο (τουλάχιστον 3–5 χρόνια) σε συνδυασμό με την όχι ιδιαίτερα υψηλή μεταδοτικότητα του ιού και τη βελτίωση των συνθηκών διαβίωσης, οδήγησαν στην εξάλειψη της ευλογιάς. Αυτή ήταν μάλλον και μία από τις ελάχιστες περιπτώσεις όπου η ανοσία αγέλης έχει οδηγήσει σε εξάλειψη της παρουσίας ενός ιού από μία κοινότητα, αν και ακόμα και σε αυτή την περίπτωση δεν είμαστε σίγουροι για την πραγματική συμβολή του εμβολίου. Στις περισσότερες ιώσεις, όπως τη γρίπη, το κοινό κρυολόγημα, την ιογενή μηνιγγίτιδα, την ιογενή γαστρεντερίτιδα κ.ά., διάφοροι παράγοντες, όπως ένας υψηλός βαθμός μεταδοτικότητας, μια μικρής διάρκειας και ισχύος ανοσία ή μια υψηλή ικανότητα επιβίωσης του ιού εκτός του ανθρώπινου οργανισμού αποτρέπουν την εξάλειψη του ιού. Έτσι, η ανοσία αγέλης απλά σταθεροποιεί τον ρυθμό μετάδοσης, ο οποίος όμως και πάλι επηρεάζεται από άλλους παράγοντες, όπως το κρύο (το οποίο εξασθενεί τον οργανισμό). [116]
Όπως θα θυμάστε, ένα από τα βασικά επιχειρήματα τα οποία χρησιμοποιήθηκαν από κυβερνητικής πλευράς για να δικαιολογηθεί η επιμονή να εμβολιαστεί σχεδόν όλος ο πληθυσμός, και όχι μόνο οι ευπαθείς ομάδες, ήταν για να επιτευχθεί η ανοσία αγέλης. Όμως, ο ορισμός της ανοσίας αγέλης διαστρεβλώθηκε ώστε να εννοείται αποκλειστικά μια ανοσία η οποία θα προέρχεται μόνο από τα εμβόλια και θα επιφέρει τη διακοπή της μετάδοσης του ιού και της νόσησης. [116] Με άλλα λόγια, να σταματήσει η μετάδοση του ιού από το γεγονός ότι σχεδόν όλοι θα είχαν αντισώματα λόγω εμβολιασμού. Ο ρόλος της φυσικής μόλυνσης στην επίτευξη της ανοσίας παραγνωρίστηκε. Η εφαρμογή αυτής της ιδέας στον SARS-CoV-2 ήταν προβληματική από την αρχή, μιας και ο ιός ανήκε στην οικογένεια των κορονοϊών, η οποία φημίζεται για την υψηλή μεταδοτικότητα, τις συχνές μεταλλάξεις και τη μικρής ισχύος ανοσία. Είναι σαν να υποστηρίζαμε ότι, όχι μόνο η νόσηση, αλλά και η μετάδοση της γρίπης (ή του απλού κρυολογήματος) θα σταματήσει επειδή η πλειοψηφία του πληθυσμού ανέπτυξε αντισώματα. Όμως, όλοι ξέρουμε ότι ακόμα και αν έχεις νοσήσει από γρίπη ή κρυολόγημα, μπορεί ακόμα και μέσα στον ίδιο χρόνο να αρρωστήσεις ξανά αν ο ιός βρει τον οργανισμό σου εξασθενημένο. Όχι μόνο γιατί η παρουσία αντισωμάτων σε αυτούς τους ιούς δεν μπορεί να αποτρέψει τη μετάδοση και τη νόσηση (η ανοσία που αποκτάται μετά από νόσηση έχει μικρή διάρκεια ή δεν είναι αρκετά αποτελεσματική ώστε να αποτρέψει νέα νόσηση) αλλά και γιατί οι ιοί αυτοί μεταλλάσσονται σχετικά γρήγορα. Δεν είναι τυχαίο άλλωστε ότι τόσα χρόνια δεν έχουμε κατασκευάσει ακόμα ένα αποδοτικό εμβόλιο για τον πολύ γνωστό ιό της γρίπης. Αυτή η άποψη είχε εκφραστεί και από Έλληνες γιατρούς, όπως τον Απρίλιο του 2020 από τον καθηγητή Παθολογίας-Ανοσολογίας-Φαρμακολογίας Χάρη Θεοχαρίδη. [20] Όμως, ακόμα και αν δεχτούμε ότι αυτή ήταν απλά μια επιφύλαξη που μπορεί να είχαμε στις αρχές του 2020, όταν ακόμα δεν μπορούσαμε να είμαστε σίγουροι για τις ιδιότητες του νέου ιού, τα πράγματα ήταν πιο ξεκάθαρα προς το τέλος της χρονιάς. Επιφυλάξεις για το αδύνατο της ανοσίας αγέλης σε τέτοιους κορονοϊούς είχαν εκφραστεί ξανά από τα τέλη του 2020. Ήταν τέλη Νοεμβρίου του 2020 όταν ο Dr. Larry Corey του Εθνικού Ινστιτούτου Υγείας των ΗΠΑ που επέβλεπε τις κλινικές μελέτες των εμβολίων Covid δήλωνε πως οι μελέτες αυτές δεν εξετάζουν αν το εμβόλιο εμποδίζει τη μετάδοση, [58] και άρα δεν είχε νόημα κάποιοι να κάνουν τέτοιες υποθέσεις. Οι επιφυλάξεις αυτές άρχισαν να διατυπώνονται πιο έντονα εντός του 2021 [117] , μεταξύ άλλων και από τον καθηγητή φαρμακολογίας Δ. Κούβελα τον Φλεβάρη του 2021[19][53] , από τον καθηγητή μικροβιολογίας του ΕΚΠΑ Αθανάσιο Τσακίρη τον Ιούλιο του 2021[118][119] , από τον ερευνητή δημόσιας υγείας Κωνσταντίνο Φαρσαλινό τον Αύγουστο του 2021[72] και άλλους. Μάλιστα, τον Ιούλιο του 2021, ο επικεφαλής του εμβολιαστικού προγράμματος της AstraZeneca (Dr. Polard) ανέφερε μέσα στο βρετανικό κοινοβούλιο ότι με αυτό το είδος ιού και αυτού του είδους τα εμβόλια δεν μπορεί να υπάρξει ανοσία αγέλης. [120] Η Pfizer φαίνεται πως γνώριζε ήδη από τον Δεκέμβριο του 2020 ότι το εμβόλιο δεν μπορεί να σταματήσει τη νόσηση και τη μετάδοση. [59]
Η επιβεβαίωση της αδυναμίας να επιτευχθεί το τοίχος ανοσίας δεν άργησε να έρθει. [121] Αποδείχθηκε ότι το εμβόλιο δεν αποτρέπει ούτε τη νόσηση, ούτε τη μετάδοση. [120] Τον Ιούνιο του 2021 η κα. Λινού δήλωνε ότι και οι εμβολιασμένοι μεταδίδουν. [122] Από τον Ιούλιο και τον Αύγουστο του 2021 τα στοιχεία από Ισραήλ, ΗΠΑ, Βρετανία και Σιγκαπούρη έδειχναν ότι οι εμβολιασμένοι όχι μόνο δεν προστατεύονται από τη μετάδοση και τη νόσηση αλλά και ότι δεν βρίσκονται σε καλύτερη μοίρα από τους ανεμβολίαστους στον τομέα αυτό. [123][124][125][126][127] Μάλιστα, τα στοιχεία από το Ισραήλ μιλούσαν για αποτελεσματικότητα του εμβολίου που κυμαίνεται στο 39%. [128][129] Τον Αύγουστο του 2021 η κα. Παγώνη δήλωνε ότι μεταδίδουν όλοι, εμβολιασμένοι και ανεμβολίαστοι. [130]
Η ανατροπή αυτή πιθανότατα οφειλόταν στη μετάλλαξη Δέλτα, η οποία φαίνεται πως μεταδιδόταν ευκολότερα στους εμβολιασμένους. Βέβαια, τα πράγματα δεν άλλαξαν όταν, λίγο αργότερα, εμφανίστηκε και η μετάλλαξη Όμικρον. Τον Δεκέμβριο του 2021 το Robert Koch Institute (κάτι σαν τον γερμανικό ΕΟΔΥ) τόνιζε πως η μετάλλαξη Όμικρον κολλάει κυρίως στους εμβολιασμένους κάνοντας την υπόθεση ότι αυτό οφείλεται είτε στην ευρεία κινητικότητα των εμβολιασμένων, είτε στο ότι τα εμβόλια έχουν κάνει μεταβολές στο ανοσοποιητικό τους που τους κάνει πιο ευάλωτους στις μεταλλάξεις. [131] Την ίδια περίοδο έχουμε ενδείξεις και από χώρες όπως η Δανία, η Βρετανία, η Ιρλανδία και η Σκωτία ότι τα εμβόλια παρουσιάζουν αρνητική αποτελεσματικότητα [58] (δηλαδή, οι εμβολιασμένοι νοσούν πιο εύκολα και πιο βαριά από τους ανεμβολίαστους) αφού όσο αυξάνονταν τα ποσοστά των εμβολιασμένων στις ηλικίες άνω των 60, τόσο αυξανόταν και το ποσοστό των συμπτωματικών στις ηλικίες αυτές. [132] Δεν είναι τυχαίο ότι από κάποιο σημείο και μετά ο ΠΟΥ παραδέχτηκε ότι μεταδίδουν τόσο οι εμβολιασμένοι όσο και οι ανεμβολίαστοι και γι’ αυτό θα πρέπει να φορούν μάσκα και οι δύο. Αν και με κάποια καθυστέρηση, το ζήτημα του ανέφικτου του τοίχους ανοσίας επιβεβαιώθηκε τον Ιανουάριο του 2022, και από τον κ. Τσιόδρα. [120]
Τα τονίζουμε αυτά όχι γιατί από τον Δεκέμβριο του 2020 κάποιοι επιστήμονες θεωρούσαν λανθασμένα (για να μην πούμε τίποτε άλλο) τα εμβόλια ως την «αρχή του τέλους της πανδημίας» [133] , ούτε γιατί πολλοί έβγαιναν και δήλωναν ανόητα ότι αν μέχρι τέλος του καλοκαιριού έχει εμβολιαστεί ένα π.χ. 70% η πανδημία θα φύγει τελείως μέσα σε 1–2 μήνες, παραγνωρίζοντας ότι δεν έχουμε ικανοποιητική πληροφορία για τη διάρκεια και την ισχύ της ανοσίας (μάντευαν ότι θα διαρκεί 1 χρόνο).[134] Τα τονίζουμε (παραθέτοντας και σχετικές ημερομηνίες) γιατί, με δικαιολογία την ανοσία αγέλης και το ότι ο εμβολιασμός σταματάει τη μετάδοση, η κυβέρνηση προσπάθησε από τον Σεπτέμβριο του 2021 να εξαναγκάσει το υγειονομικό προσωπικό να εμβολιαστεί υποστηρίζοντας ότι διαφορετικά θα αποτελούσαν δημόσιο κίνδυνο για την εξάπλωση της πανδημίας. Το ίδιο έκανε και με τον υπόλοιπο πληθυσμό, περικόπτοντας πολλά από τα συνταγματικά τους δικαιώματα και μετατρέποντάς τους σε δεύτερης κατηγορίας πολίτες. Θα κλείσουμε αυτή την ενότητα λέγοντας ότι τον Σεπτέμβριο του 2021 η καθηγήτρια επιδημιολογίας της Οξφόρδης Dr. Sunetra Gupta, εξηγούσε [135] γιατί τα εμβόλια δεν μπορούν να εμποδίσουν τη μετάδοση του ιού, ότι είναι παράλογο που περιμένουμε να κάνουν αυτή τη δουλειά, και άρα ότι δεν έχει νόημα να εμβολιάζεται κάποιος για να προστατέψει τους άλλους παρά μόνο για να προστατέψει τον εαυτό του.
Η διαστρέβλωση της αποτελεσματικότητας του εμβολίου
Κάποιος λογικά θα αναρωτηθεί πώς γίνεται η προστασία του εμβολίου να ήταν τελικά τόσο μικρή ενώ μας είχαν διαβεβαιώσει για το αντίθετο. Θα ξεκινήσουμε εξηγώντας με απλά λόγια πώς γίνονται οι κλινικές μελέτες. H εταιρία παίρνει ένα τυχαιοποιημένο δείγμα ατόμων (δεν είναι εντελώς τυχαίο γιατί δεν θέλουμε μια κατηγορία, όπως οι ηλικιωμένοι, να εκπροσωπούνται περισσότερο από άλλες κατηγορίες) και φτιάχνει δύο ίδιες υποομάδες ώστε να μην υπάρχουν μεγάλες διαφορές μεταξύ τους (π.χ. να μην έχει η μία μόνο νέους και η άλλη μόνο ηλικιωμένους). Στη μία υποομάδα δίνουμε το φάρμακο (ή το εμβόλιο) του οποίου θέλουμε να μελετήσουμε την αποτελεσματικότητα και την ασφάλεια και στην άλλη δίνουμε ένα placebo (ένα ψευδοφάρμακο, κάτι που δεν έχει καμία επίδραση). Κανένα από τα άτομα που συμμετέχουν στη μελέτη δεν ξέρει σε ποια υποομάδα ανήκει και αν έχει λάβει το κανονικό φάρμακο ή το placebo. Στη συνέχεια παρατηρούμε και τις δύο υποομάδες για να δούμε σε πόσα άτομα κάθε ομάδας είχαμε το επιθυμητό αποτέλεσμα. Το επιθυμητό αποτέλεσμα είναι ο στόχος του φαρμάκου και ορίζεται πριν την έναρξη των κλινικών μελετών. Στην περίπτωση των εμβολίων Covid, ο στόχος αφορούσε την αποφυγή της νόσησης.
Δύο είναι οι δείκτες που χρησιμοποιούνται συνήθως για να εκφράσουν τα αποτελέσματα μιας κλινικής μελέτης. Ο δείκτης σχετικής μείωσης ρίσκου (RRR) και ο δείκτης απόλυτης μείωσης ρίσκου (ARR). Και οι δύο συγκρίνουν τα αποτελέσματα της υποομάδας εμβολίου με την υποομάδα placebo. Ο πρώτος εκφράζει πόσο μειώνεται το ρίσκο να νοσήσεις αν κάνεις το εμβόλιο, αγνοώντας πόσες νοσήσεις εμφανίστηκαν κατά τη διάρκεια της κλινικής μελέτης. Ο δεύτερος εκφράζει το ίδιο ρίσκο αλλά λαμβάνοντας υπόψη το πόσοι νόσησαν σε κάθε υποομάδα. Αν και μπορείτε να το παραλείψετε, στις επόμενες 6-7 γραμμές, θα δείξουμε συνοπτικά τον τρόπο υπολογισμού των ARR και RRR για όσους ενδιαφέρονται να δουν πως προκύπτουν τα νούμερα στο παράδειγμα που δίνουμε παρακάτω, αλλά αυτό που πρέπει να κρατήσει κάποιος είναι ότι και οι δύο δείκτες αφορούν την αποτελεσματικότητα, παίρνουν τιμές από 0 έως 1 και όσο πλησιάζουν το 1 (δηλ. το 100%) τόσο καλύτερη είναι η αποτελεσματικότητα.
Έστω ότι κάθε υποομάδα έχει 1.000 άτομα και στην υποομάδα του κανονικού εμβολίου νόσησαν 50 ενώ στην υποομάδα του placebo νόσησαν 100.
CER = 100 / 1000 = 0,1 ή 10% (ομάδα placebo)
EER = 50 / 1000 = 0,05 ή 5% (ομάδα κανονικού εμβολίου)
RR = EER / CER = 0,5 ή 50%
RRR = 1 – RR = 0,5 ή 50%, ARR = CER – EER = 0,05 ή 5% , NNT = 1/ARR = 20
Να σημειώσουμε εδώ ότι στα εμβόλια για Covid η αποτελεσματικότητα (γύρω στο 95%) η οποία αναφερόταν σχεδόν πάντα στα κανάλια από πολιτικούς και κάποιους επιστήμονες ήταν ο δείκτης RRR και έτσι οι πολίτες αφήνονταν (ή και ενθαρρύνονταν) να πιστεύουν ότι αυτό σημαίνει πως το 95% όσων εμβολιαστούν θα αποφύγουν τη νόσηση. Όμως, η χρήση του RRR χωρίς τον ARR μπορεί να είναι ιδιαίτερα παραπλανητική. [136] [137][138] Η σημασία του δείκτη ARR είναι σημαντική γιατί από αυτόν εξάγεται και ένας άλλος δείκτης, ο NNT (Number Needed to Treat) που ισούται με 1/ARR και, στη συγκεκριμένη περίπτωση, μας δείχνει πόσους θα πρέπει να εμβολιάσουμε ώστε ένας από αυτούς να αποφύγει τη νόσηση (λόγω του εμβολίου). Αν και ο FDA φαίνεται πως είχε δώσει, ήδη από το 2011, οδηγίες πως σε ερευνητικές μελέτες θα πρέπει να δημοσιεύονται και οι δύο δείκτες (RRR και ARR), o ίδιος οργανισμός φαίνεται πως όχι μόνο δεν έδωσε ιδιαίτερο βάρος στον ARR κατά την απόφασή του για τα εμβόλια Covid, αλλά και προχώρησε στην έγκρισή τους χωρίς να ανακοινώσει τις τιμές του ARR. Έτσι, σχεδόν κανένα επιστημονικό δημοσίευμα για τα εμβόλια Covid δεν ανέφερε τον ARR.
Ας δούμε ένα παράδειγμα λίγο τραβηγμένο για να καταλάβουμε πώς η άγνοια του ARR δημιουργεί πρόβλημα στην εξαγωγή συμπερασμάτων. Έστω ότι κάθε υποομάδα της κλινικής μελέτης αποτελείται από 1 εκατομμύριο άτομα και έστω ότι στην υποομάδα placebo αρρώστησε μόνο ένας, ενώ στην υποομάδα του κανονικού εμβολίου δεν αρρώστησε κανένας. Η τιμή του RRR θα ήταν 100%. Τι έχουμε εδώ, λοιπόν; Ένα εμβόλιο με αποτελεσματικότητα 100%, θα μπορούσε να ισχυριστεί κάποιος! Όμως, η τιμή του ARR είναι 0,0001%!! Και το NNT είναι 1.000.000!! Κάτι δεν πάει καλά εδώ! Είναι σαν να υποστηρίζουμε ότι αξίζει να εμβολιάσουμε 1 εκατομμύριο ανθρώπους για να μην αρρωστήσει ο ένας! Κοιτώντας τους δείκτες του παραδείγματός μας, κάθε λογικός άνθρωπος θα πρέπει να προβληματιστεί. Προκύπτουν δύο σημαντικά ερωτήματα. Το πρώτο είναι: οι άλλοι 999.999 από την υποομάδα του placebo γιατί δεν αρρώστησαν; Μήπως η υποομάδα δεν κατάφερε να έρθει σε επαφή με τον ιό; Μα, αν είναι έτσι, τότε είναι πιθανό και κανένας από την υποομάδα του εμβολίου να μην ήρθε σε επαφή με τον ιό. Άρα, το ότι δεν αρρώστησε κανείς από την υποομάδα του εμβολίου, δεν οφείλεται στο εμβόλιο. Μήπως οι περισσότεροι ήρθαν σε επαφή με τον ιό αλλά δεν αρρώστησαν έτσι κι αλλιώς γιατί οι περισσότεροι άνθρωποι μπορούν να καταπολεμήσουν τον ιό χωρίς βοήθεια από κάποιο εμβόλιο; Αν είναι πάλι έτσι, ποιο είναι το πραγματικό όφελος ενός εμβολιασμού για άτομα που ούτως ή άλλως θα απέφευγαν τη νόσηση; Το δεύτερο ερώτημα είναι: αν μόνο ένας στα 2 εκατομμύρια κατάφερε να αρρωστήσει, είναι αρκετό για να βγάλουμε στατιστικά συμπεράσματα για την αποτελεσματικότητα του εμβολίου;
Όπως καταλαβαίνει κανείς, η γνώση μόνο του RRR δεν είναι τόσο χρήσιμη. Το επιχείρημα που αναφέρεται από διάφορους “επιστήμονες” ότι ο RRR είναι προτιμότερος από τον ARR γιατί δεν επηρεάζεται από τη συχνότητα των περιστατικών που μελετάμε (τις νοσήσεις στην περίπτωσή μας), δεν στέκει! Το ζητούμενο εδώ δεν είναι να συγκρίνουμε το ποιος δείκτης είναι καλύτερος ώστε να επιλέξουμε μόνο έναν. Απαιτούνται και οι δύο δείκτες ώστε να βγει ένα αξιόπιστο συμπέρασμα. Ο RRR έχει να κάνει περισσότερο με την ύπαρξη συσχέτισης μεταξύ εμβολιασμού και νόσησης, ενώ ο ARR με την ύπαρξη αιτιότητας μεταξύ αυτών των δύο. Στην ουσία, ο ARR μας δείχνει πόσο αξιόπιστος είναι ο δείκτης RRR. Για όποιον θέλει να εμβαθύνει προτείνουμε την ανάγνωση ενός επιστημονικού άρθρου [136] που εξηγεί πολύ απλά και κατανοητά πώς υπολογίζονται οι δύο αυτοί δείκτες, τι συμβαίνει όταν υπάρχει μεγάλη απόκλιση μεταξύ τους και γιατί η χρήση μόνο του RRR για την εξαγωγή συμπερασμάτων στα πλαίσια μιας κλινικής μελέτης εμβολίου είναι αναξιόπιστη. Το κερασάκι στην τούρτα ήταν ότι, παρόλο που η εταιρία θα έπρεπε μετά τη λήψη της έκτακτης άδειας να συνεχίσει τις κλινικές μελέτες της Φάσης 3 για να λάβει αργότερα την κανονική άδεια κυκλοφορίας, αποφάσισε (με τις ευλογίες του FDA) να δώσει στα μέλη της ομάδας placebo το δικαίωμα να εμβολιαστούν, διαλύοντας στην ουσία την ομάδα placebo και άρα κάθε ελπίδα για υπολογισμό των RRR και ARR σε μια πιο ολοκληρωμένη Φάση 3. [43] Η αιτιολόγηση αυτής της κίνησης ήταν ότι από τη στιγμή που τα εμβόλια είχαν δώσει(;) ενδείξεις ασφάλειας και αποτελεσματικότητας θα ήταν απάνθρωπο να μην επιτρέψουμε στα μέλη της ομάδας placebo να εμβολιαστούν. Στην ουσία δήλωνε ότι η διάρκεια δύο μηνών για τη Φάση 3 ήταν αρκετή ώστε να αποφασίσουμε αν τα εμβόλια είναι αποτελεσματικά!
Τον Οκτώβριο του 2021 ο καρδιολόγος Κωνσταντίνος Αρβανίτης παρουσιάζει [139] μια ανάλυση δεδομένων από τον βρετανικό «ΕΟΠΥΥ» και τους θεσμούς οι οποίοι συνεργάζονται μαζί του, η οποία δείχνει ότι τα εμβόλια Covid είχαν πολύ χαμηλό δείκτη ARR. Κάτι το οποίο υπονοεί είτε πολύ χαμηλή αποτελεσματικότητα, είτε προβληματικά συμπεράσματα από τις κλινικές μελέτες στο θέμα της προστασίας από νόσηση Covid. Ο δείκτης ΝNΤ για το εμβόλιο της Pfizer ήταν 104 – δηλαδή πρέπει να εμβολιάσεις 104 άτομα, για να μη νοσήσει ο ένας! Διασταυρώσαμε το νούμερο αυτό και από άλλη πηγή. [136] Παρεμπιπτόντως, ο ΝΝΤ για το εμβόλιο της Moderna ήταν περίπου 91. Για να έχουμε ένα μέτρο σύγκρισης, σύμφωνα με τον κ. Αρβανίτη, ένας πολύ καλός δείκτης ΝNΤ θα ήταν κάτι μεταξύ 10 και 20 ενώ ένας αξιοπρεπής θα ήταν κάτι μεταξύ 20 και 30. O κ. Αρβανίτης εξηγεί στην ανάλυσή του πώς προκύπτουν κάποιες παραπλανητικές δηλώσεις των εταιριών (π.χ. Pfizer, Moderna), οι οποίες αναπαράγονταν σε ΜΜΕ και ιστοσελίδες και ισχυρίζονταν ότι η αποτελεσματικότητα/προστασία του εμβολίου αγγίζει το 95% υπό την έννοια ότι «ένα ποσοστό 95% όσων θα αρρώσταιναν, τώρα δεν θα αρρωστήσουν χάρη στην προστασία του εμβολίου». Αυτός είναι ο δείκτης RRR, που αναφέραμε πιο πάνω. [140] Πέρα από το πρόβλημα της αναξιοπιστίας αυτού του δείκτη όταν δεν συνοδεύεται από τον ARR, δεν θα πρέπει να ξεχνάμε ότι οι δείκτες αυτοί υπολογίστηκαν από τις κλινικές μελέτες Φάσης 3, οι οποίες διήρκησαν μόνο 2 μήνες αντί για κάποια χρόνια, μέσα στους οποίους μήνες από τα 40.000 άτομα που συμμετείχαν στις κλινικές δοκιμές της φάσης αυτής πρόλαβαν να αρρωστήσουν μόνο 200 (το 0,5%)! Με βάση αυτό, δεν θα ήταν υπερβολή να πει κάποιος ότι, στη συγκεκριμένη περίπτωση, ο δείκτης αυτός είναι σχεδόν άχρηστος. Στην ουσία, η Φάση 3 δεν έγινε. [141] Τη λάθος πληροφόρηση που παρέχει ο δείκτης RRR τόνιζε εκείνο το διάστημα σε σχετικό δημοσίευμα και ο καθηγητής φαρμακολογίας κ. Δ. Κούβελας. [142]
Αυτού του είδους το τέχνασμα με τις τιμές της αποτελεσματικότητας έκανε έναν από τους συντάκτες του γνωστού ιατρικού περιοδικού British Medical Journal (BMJ) να αναρτήσει ένα άρθρο τον Νοέμβριο του 2020 [143] όπου, μεταξύ άλλων, (α) εξηγούσε και αυτός πώς προκύπτουν τα διαφημιζόμενα ποσοστά προστασίας του επιπέδου 95% και ότι τα επίπεδα της κανονικής προστασίας φαίνεται να είναι μικρότερα του 1%, (β) επισήμαινε ότι οι μετρήσεις των διαφημιζόμενων ποσοστών έγιναν σε μικρό χρονικό διάστημα μετά τον εμβολιασμό και άρα δεν έχουμε στοιχεία για τη διάρκεια της προστασίας σε μεγαλύτερα χρονικά διαστήματα (π.χ. 3, 6 ή 12 μήνες), (γ) ανέφερε ότι, αντί οι κλινικές δοκιμές να συνεχιστούν γιατί δεν είχαμε δεδομένα για ομάδες υψηλού ρίσκου (ηλικιωμένοι, άτομα σε ανοσοκαταστολή κ.ά.), οι εταιρίες αποφάσισαν να κλείσουν τις διαδικασίες της Φάσης 3 ασκώντας έτσι πίεση στον FDA για την έκδοση έκτακτης άδειας με συνοπτικές διαδικασίες, και (δ) έθετε κάποια σημεία προβληματισμού και αδιαφάνειας ως προς τις διαδικασίες που ακολουθήθηκαν από τις εταιρίες.
Αλλά ακόμα και πριν φτάσουμε στην αποσαφήνιση της πραγματικής αποτελεσματικότητας των εμβολίων, υπήρχαν ενδείξεις ότι κάτι δεν πάει καλά με την προστασία που υποτίθεται ότι προσέφεραν τα εμβόλια. Ήδη από τον Μάρτιο του 2021, ο αναπληρωτής καθηγητής Βιοχημείας στο Τμήμα Φαρμακευτικής του Πανεπιστημίου Πατρών Κωνσταντίνος Πουλάς προειδοποιεί ότι η προστασία των εμβολίων δεν είναι αυτή που νομίζουμε με βάση τους ισχυρισμούς των εταιριών γιατί τα δεδομένα των εμβολιασμένων νοσούντων δεν συμφωνούν με τα νούμερα της αποτελεσματικότητας που δίνουν οι εταιρίες. Επίσης, η ανοσία φαίνεται να είναι προσωρινή (π.χ. έξι μήνες) και ίσως να μην έχει νόημα να μιλάμε για αντιμετώπιση της πανδημίας μέσω των εμβολίων. [144] Μεταξύ άλλων, ενδιαφέρον έχει και η επισήμανση του κ. Κούβελα τον Αύγουστο του 2021 ότι τα εμβόλια mRNA βασίζονται στην πρωτεϊνοσύνθεση και είναι ένα ερώτημα κατά πόσο τα εμβόλια λειτουργούν σε άτομα προχωρημένης ηλικίας (άνω των 80), τα οποία έχουν και τη μεγαλύτερη ανάγκη προστασίας, εφόσον στις ηλικίες αυτές ο οργανισμός δυσκολεύεται να συνθέσει πρωτεΐνες. [19]
Παραπομπές:
[1]. «Vaccines: Mythology, Ideology and Reality», John Leake & Peter A. McCullough, Childrens Health Defense Books, 2025
[2]. «Predominant Role of Bacterial Pneumonia as a Cause of Death in Pandemic Influenza: Implications for Pandemic Influenza Preparedness», PubMed Central, 2009
[3]. «The Influenza Pandemic and The War», Frederick Holmes, KU Medical Center
[4]. «The many estimates of the COVID-19 case fatality rate», The Lancet, Ιούλιος 2020
[5]. «How the coronavirus compares with the flu», The washington Post, Μάρτιος 2020
[6]. «Mortality in the most affected countries», John Hopkins University of Medicine, Μάρτιος 2023
[7]. «Γ.Ιωαννίδης : Ο Covid-19 και η νέα υγειονομική πραγματικότητα», Ράδιο 98.4, Μαρτιος 2020
[8]. «Ιωαννίδης: «Η θνητότητα της Covid-19 είναι συγκρίσιμη με σοβαρής εποχικής γρίπης», Protagon, Μάιος 2020
[9]. «Κ. Φαρσαλινός: Οι πολίτες χρησιμοποιούνται ως πρόβατα», Ράδιο 98.4, Σεπτ. 2020
[10]. «Κ. Φαρσαλινός:Απόφαση του Γ.Γ.Δημόσιας Υγείας,η υπέρβαση των Οδηγιών ECDC&ΕΟΔΥ για Κηδείες Covid-19», Ράδιο 98.4, 21 Δεκμέμβρη 2020
[11]. «Ex-CDC Director Says It’s High Time To Admit ‘Significant Side Effects’ Of COVID-19 Vaccines», Worldwid Speakers Group, 19 Μαίου 2024
[12]. «Γιάννης Ιωαννίδης : Lock Down σημαίνει έλλειψη στρατηγικής , τι αποκαλύπτει η θνητότητα», Ράδιο 98.4, Σεπτ. 2020
[13]. «COVID-19 pandemic death rates by country», Wikipedia, 2026
[14]. «COVID-19 case fatality rate and infection fatality rate from 2020 to 2023: Nationwide analysis in Austria», Journal of Infection and Public Health, Απρ. 2025
[15]. «Δρ. Harvey Risch: «Δεν υπάρχει πραγματική πανδημία κορωνοϊού – Υπάρχει μόνο πανδημία φόβου», Pronews, Δεκ. 2021
[16]. «Κωνσταντίνος Γουργουλιάνης - Απόστολος Βανταράκης ΕΠΙ ΤΟΥ ΠΙΕΣΤΗΡΙΟΥ», Kontra Channel, Ιανουάριος 2022
[17]. «The FDA Finally Admits We Should Treat COVID-19 Like The Flu», Daily Caller, 3 Μαίου 2022
[18]. «Bill Gates: COVID ‘Disease Of Elderly,’ ‘Low Fatality Rate’ – ‘Kind Of Like The Flu’», DailyWire, 9 ΜΑίου 2022
[19]. «Podcast Eleftheros #13 - Δημήτρης Κούβελας», Eleftheros (Youyube), Αυγ. 2021
[20]. «Χάρης Θεοχαρίδης : Η αλήθεια για τα Φάρμακα και τα Εμβόλια για τον νέο Κορωνοιό», Ράδιο 98.4, 15 Απριλίου 2020
[21]. «Τσιόδρας: Καταγράψαμε στον κορονοιό θανάτους από άλλες αιτίες», antimnimoniakos (Youtube), Μάιος 2020
[22]. «Γιάννης Ιωαννίδης : «Ως επιδημιολόγος αυτά που συμβαίνουν στην Ελλάδα με ξεπερνούν κατά πολύ…»», Ράδιο 98.4, 2 Ιουλίου 2021
[23]. «ΚΩΣΤΑΣ ΑΡΒΑΝΙΤΗΣ: ΤΑ ΜΕΓΑΛΑ ΕΡΩΤΗΜΑΤΑ ΓΙΑ ΤΑ ΕΜΒΟΛΙΑ – ΤΙ ΔΕΝ ΕΙΠΩΘΗΚΕ ΠΟΤΕ», Ελεύθερη Πένα (Youtube), Νοε 2025
[24]. «Σκέρτσος - Υπερκαταγράφαμε τους νεκρούς από Covid στην Ελλάδα...», The Truth Seeker (Youtube), Νοέμβριος 2021
[25]. «Grand County Coroner Raises Concern On Deaths Among COVID Cases», CBS Colorado, Δεκέμβρης 2020
[26]. «Μέγα σκάνδαλο στην Γερμανία: Κατέγραφαν ως ασθενή Covid οποιοvδήποτε έμπαινε στο νοσοκομείο!». Pronews, Δεκέμβρης 2021
[27]. «Τρύπησαν την τραχεία 79χρονου και είπαν ότι πέθανε από Covid», zougla.gr, Μάρτιος 2021
[28]. «Η υποστελέχωση στις ΜΕΘ COVID και η σχέση θνητότητας-πληρότητας στο ΕΣΥ», iMEdD, 10 Μαρτίου 2021
[29]. «Δραματική η κατάσταση στις ΜΕΘ : Λειτουργούν μόνο 557 κλίνες από τις 3.500», in.gr, Νοέμβριος 2019
[30]. «Πάνω από 40 ασθενείς καθημερινά στη λίστα αναμονής για ένα κρεβάτι εντατικής», ONMED, Γενάρης 2019
[31]. «ΠΟΕΔΗΝ για τις ΜΕΘ: Ποια είναι η κατάσταση σε 58 Νοσοκομεία», ιατροnet, Ιούλιος 2017
[32]. «Διασωληνωμένοι ασθενείς σε διαδρόμους λόγω αδυναμίας των ΜΕΘ», ΤΟ ΒΗΜΑ, Φλεβ΄σρης 2016
[33]. «Ελλείψεις στο ΑΧΕΠΑ: Από το σπίτι φέρνουν οι νοσηλευτές οινόπνευμα, γάζες και υγρό σαπούνι!», ιατροnet, Σεπτέμβρης 2015
[34]. «Ασφυκτιούν οι μονάδες Εντατικής», Η Καθημερινή, Γενάρης 2013
[35]. «Η Δραστηριότητα της Γρίπης στην Ελλάδα - Περίοδος 2018-2019», Εθνικός Οργανισμός Δημόσιας Υγείας
[36]. «Κορονοϊός: Εικόνες σοκ από το νεκροταφείο Βούλας - Βάρης - Βουλιαγμένης - Ανοίγουν συνεχώς νέοι τάφοι για τους νεκρούς», THETOC, 4 Δεκέμβρη 2020
[37]. «Σκηνικό πολέμου: Ανοίγουν νέους τάφους στο νεκροταφείο της Θέρμης», Star.gr, 3 Δεκέμβρη 2020
[38]. «Η διαχείριση νεκρών από κορωνοϊό, μακάβρια ερωτήματα και οι παθογένειες ενός συστήματος», Hellenic Union of Funeral Services, 12 Δεκέμβρη 2020
[39]. «Άγις Τσουρός : Η πανδημία δεν είναι πρωτίστως θέμα λοιμωξιολόγων», Ράδιο 98.4, 1 Μαρτίου 2021
[40]. «Τι ισχύει με νεκροψίες και κηδείες όσων πεθαίνουν από κορονοϊό – Οι νέες οδηγίες και το αντάρτικο νεκροταφείων, ιατροδικαστών», NewsBeast, 5 Ιούλη 2021
[41]. «Δρ Κωνσταντίνος Αρβανίτης: Κάποιοι πρέπει να διωχθούν έστειλαν ανθρώπους στον θάνατο!», Alex Stefanopoulos (Youtube), Δεκ. 2021
[42]. «The Unvaccinated Face Death and Severe Illness This Winter, Biden Says», Bloomberg Television, Δεκέμβρης 2021
[43]. «Canary in a COVID World», Canary House Publishing, 2023
[44]. «Γάκης - Δεν θα έκανα το εμβόλιο της Pfizer, Ευτελίζεται η επιστήμη», forye (Youtube), Φεβ. 2021
[45]. «Χρ. Λιονής : Διαφάνεια στα εμβόλια, ταχύτητα στις μελέτες επιπολασμού και ο νέος Πατερναλισμός», Ράδιο 98.4, Μάιος 2021
[46]. «Ο ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ ΕΡΓ/ΡΙΟΥ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΦΑΡΜΑΚΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΥ ΑΠΘ Δ. ΚΟΥΒΕΛΑΣ ΣΤΟ ΑΝΑΤΡΕΠΤΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ», AlertTVgr, Αυγ. 2021
[47]. «ΑΡΗΣ ΜΟΥΣΙΩΝΗΣ -ΓΙΑΤΡΟΣ: " Δεν υπάρχει κανένας λόγος να ... ¨ || ΑΝΑΤΡΕΠΤΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ», AlertTVgr, Ιούνιος 2021
[48]. «Ο ΠΑΙΔΙΑΤΡΟΣ ΑΠΟΣΤΟΛΟΣ ΖΕΡΒΑΣ ΣΤΟ ΑΝΑΤΡΕΠΤΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ || 21/08/2021», AlertTVgr, Αυγ 2021
[49]. «ΑΠΙΣΤΕΥΤΕΣ ΚΑΤΑΓΓΕΛΙΕΣ ΓΙΑΤΡΩΝ ΓΙΑ ΤΙΣ ΝΟΣΗΛΕΙΕΣ–ΤΙΣ ΠΑΡΕΝΕΡΓΕΙΕΣ ΚΑΙ ΤΟΥΣ ΘΑΝΑΤΟΥΣ ΑΠΟ COVID», AlertTVgr, 2 Σεπτ. 2021
[50]. «Έξαλλος ο Βασιλακόπουλος με την ογκολόγο Ευφραιμίδου για τρίτη δόση εμβολίου», Εργολαβικοι Εργαζόμενοι (Youtube), 23 Σεπτ. 2021
[51]. «Κ. Γιαννακάκης : Διεξοδικός έλεγχος και διαφάνεια για το Astra Zeneca και τους θρόμβους», Ράδιο 98.4, Μάρτιος 2021
[52]. «Π. Βλαχογιαννόπουλος : Κομβικής σημασίας η φαρμακο-επαγρύπνηση μετά τους εμβολιασμούς», Ράδιο 98.4, Ιαν 2021
[53]. «Δημήτρης Κούβελας: Οι κορονοϊοι δεν αφήνουν μόνιμη ανοσία είτε με μεταλλάξεις ή λογω της φύσης τους», Kontra Channel, 9 Φλεβ. 2021
[54]. «Pres. Trump Reportedly Pressuring FDA To Approve Pfizer Vaccine», CBS New York, 12 Δεκέμβρη 2020
[55]. «NEW REPORT: Biden Administration Pressured FDA and Ignored Risks During Initial COVID Vaccine Phase», Επιτροπή Δικαιοσύνης της Βουλής των Αντιπροσώπων, 24 Ιουνίου 2024
[56]. Speech of U.S senator Roberts, Sen Malcolm, Parliament of Australia, 7 Μαρτίου 2023
[57]. «Covid-19: Researcher blows the whistle on data integrity issues in Pfizer’s vaccine trial», British Medical Journal (BMJ), 2 Νοέμβρη 2021
[58]. «Neither Safe Nor Effective», Dr. Colleen Huber, 2022
[59]. «Dr. Naomi Wolf Brings The Pfizer Papers Findings to the European Parliament», DailyClout, 3 Σεπτέμβρη 2025
[60]. «Δημ. Κούβελας : Ανεξήγητη η απροθυμία για τα μονοκλωνικά», Ράδιο 98.4, Δεκ. 2020
[61]. «Covid-19: Pfizer-BioNTech vaccine is “likely” responsible for deaths of some elderly patients, Norwegian review finds», British Medical Journal, Μάιος 2021
[62]. Response to «Evidence is insufficient to back mandatory NHS staff vaccination, says House of Lords committee», British Medical Journal, Δεκ. 2021
[63]. «Παν/μιο Καλιφόρνια: «Οι έφηβοι κινδυνεύουν περισσότερο από το εμβόλιο – Και όχι από τον κορωνοϊό»!», Pronews, Σεπτ. 2021
[64]. «Σοκ από University of Oxford: Η 3η δόση της Pfizer αυξάνει ραγδαία τις μυοκαρδίτιδες στους νέους κάτω των 40 ετών», BankingNews, Ιαν. 2022
[65]. «Flash 99.4 - Δημήτρης Κούβελας», Flash Radio 99.4 , Σεπτ. 2021
[66]. «Significant Increase in Excess Deaths after Repeated COVID-19 Vaccination in Japan», Journal of Japan Medical Association (JMA), Μάρτιος 2025
[67]. «Guidance relating to blood clotting, myocarditis and Guillain-Barré Syndrome (GBS) after COVID-19 vaccination.», UK Health Security Agency, Αυγ. 2021
[68]. «Π. Βλαχογιαννόπουλος : Κραυγή αγωνίας από το μέλος της Επιτροπής Φαρμακοεπαγρύπνησης», Ράδιο 98.4, Μάρτιος 2021
[69]. «Έντονος προβληματισμός από τα κρούσματα θρομβώσεων μετά από εμβολιασμούς στην Κρήτη Dr Γ. Ιωαννίδης», TVmax (Youtube), 21 Μαίου 2021
[70]. «Are Covid Vaccines Riskier Than Advertised?», Wall Street Journal, Ιούνιος 2021
[71]. «"Δεν θα κάνω το εμβόλιο!" Νόμπελ Ιατρικής, Montagnier», To άσπρο: μαύρο (Youtube), Ιούνιος 2021
[72]. «Η αντιμετώπιση της πανδημίας είναι θέμα πολιτικό: Φαρσαλινός, Μπέχλης, Καραβέλος, Βασσαράς Μέρος Α», Μακροκοσμικές Προκλήσεις (Youtube), Αυγ. 2021
[73]. «Dr. Robert Malone: Before You Inject Your Child!», Rumble, Δεκ. 2021
[74]. «Καθηγητής Ν.Πετρόφσκι σε πολίτες: «Έχετε δύο επιλογές: Είτε αποδέχεστε την τυραννία ή τα βάζετε μαζί της», Pronews, Ιαν. 2022
[75]. «Δρ. Δημήτρης Μπογδάνος: «Κάθε δόση εμβολίου για τον Covid 19 έχει τη δική της παρενέργεια», zouglagr (Youtube), Ιούλιος 2022
[76]. «AstraZeneca: Τι καταγγέλλει ο 35χρονος που έπαθε δύο θρομβώσεις από το εμβόλιο», TO BHMA, 17 Μαίου 2021
[77]. «Εμβολιασμός: 48χρονη από τη Θήβα υπέστη θρόμβωση - Είχε εμβολιαστεί με Johnson&Johnson», ΠΡΩΤΟ ΘΕΜΑ, 24 Μαίου 2021
[78]. «Πύργος: 34χρονη υπέστη εγκεφαλικό λίγες μέρες μετά τον εμβολιασμό της», ΠΡΩΤΟ ΘΕΜΑ, 27 Μαίου 2021
[79]. «Καλάβρυτα / Πέθανε 56χρονη λίγο μετά τον εμβολιασμό της», Η ΑΥΓΗ, 18 Ιούνη 2021
[80]. «Καρπενήσι: 58χρονος πέθανε λίγες ημέρες μετά το εμβόλιο - Έρευνα αν σχετίζεται», THE TOC, 24 Ιούνη 2021
[81]. «Θρίλερ στη Φθιώτιδα: Πέθανε μητέρα δύο παιδιών μετά το εμβόλιο – Τι καταγγέλλει ο σύζυγός της», NEWSPOST, 4 Ιουλίου 2021
[82]. «Σύζυγος 44χρονης που πέθανε μετά τον εμβολιασμό: «Έκανα την δεύτερη δόση, πρέπει να ακούμε την επιστήμη»», ΠΡΩΤΟ ΘΕΜΑ, 27 Ιούλη 2021
[83]. «Κόρινθος: Νεκρός 35χρονος από κορωνοϊό μετά την 1η δόση - Τι λέει το νοσοκομείο», Voria.gr, 26 Ιουλίου 2021
[84]. «39χρονη νοσηλεύτρια του ΙΑΣΩ πέθανε μετά τον εμβολιασμό της με Pfizer», Pronews, 30 Ιουλίου 2021
[85]. «Νοσηλεύτρια για τα εμβόλια: «Μας φέρανε 23χρονο με μυοκαρδίτιδα, 20χρονος νευρολογικά»», Pronews, 2 Σεπτ. 2021
[86]. «Χαλκίδα -Μητέρα υγειονομικός: «Η 18χρονη κόρη μου έπαθε εσωτερική αιμορραγία μετά τον εμβολιασμό»», Pronews, 3 Σεπτ. 2021
[87]. «Έσβησε» ο 31χρονος που υπέστη θρόμβωση μετά τον εμβολιασμό του με J&J – Ξέσπασε κατά του Κ.Μητσοτάκη πριν πεθάνει», Pronews, 3 Σεπτέμβρη 2021
[88]. «Πέθανε μετά τον εμβολιασμό της 48χρονη νοσηλεύτρια – Το έκανε για να μην χάσει την δουλειά της κι έχασε την ζωή της», Pronews, 5 Σεπτεμβρίου 2021
[89]. «Εμβολιασμένος πρόσφατα και ο 36χρονος βοηθός προπονητή που πέθανε στη Μάνη – Κατέρρευσε μέσα στο γήπεδο», Pronews, 6 Σεπτέμβρη 2021
[90]. «Πάτρα: Πέθανε ο Γ. Τσιρώνης - Ήταν σε κώμα μετά από εμβόλιο της AstraZeneca», Star.gr, 13 Σεπτέμβρη 2021
[91]. «Επιβεβαιώθηκε ότι ο 16χρονος που πέθανε στην Αρκαδία είχε εμβολιαστεί λίγο πριν – Ο πρώτος θάνατος εφήβου στην Ελλάδα», Pronews, 14 Σεπτέμβρη 2021
[92]. «Γιάννης Νάκος "Καταστράφηκε η ζωή του και η αθλητική του καριέρα μετά το εμβόλιο"», Zougla.gr, 16 Σεπτέμβρη 2021
[93]. ««Θερίζουν» νέους οι παρενέργειες: «Νοσηλεύτηκε με μυοκαρδίτιδα ο γιος μου» – «Έμεινε μόνιμα παράλυτη η κόρη μου»», Pronews, 18 Νοέμβρη 2021
[94]. «Παρέλυσε μετά τον εμβολιασμό του – Γιατρός αφηγείται την δραματική εμπειρία του από το εμβόλιο της Pfizer», Pronews, 16 Δεκέμβρη 2021
[95]. «Θρήνος στη Ναύπακτο: Πέθανε πατέρας 4 παιδιών μετά από θρομβώσεις», InfoKids Plus (Youtube), 17 Δεκέμβρη 2021
[96]. «Ξεσπά ο πατέρας 33χρονου που πέθανε στην Κατερίνη: «Ο γιος μου έκανε το Pfizer και εγώ τον έθαψα γαμπρό»», Pronews, 24 Γενάρη 2022
[97]. ««Έκανα το εμβόλιο και δείτε τι έπαθα»: Η Χρυσηίδα Δημουλίδου δείχνει σε ζωντανή μετάδοση φωτογραφίες-ντοκουμέντο», Pronews, 3 Φλεβάρη 2022
[98]. «Κ.Αρβανίτης για θανάτους 22χρονου & Χ.Κουτέλα: «Δεν προλαβαίνουμε να μετράμε νεαρά εμβολιασμένα άτομα που μας αποχαιρετούν»», Pronews, 29 Ιούλη 2022
[99]. «Nordic countries halt use of AstraZeneca vaccine», DW, 3 Νοέμβρη 2021
[100]. «Oxford-AstraZeneca vaccine: What to know about side effects», Medical News Today, 15 Ιουνίου 2021
[101]. «AstraZeneca’s COVID-19 vaccine: EMA finds possible link to very rare cases of unusual blood clots with low blood platelets», European Medicines Agency (EMA), 7 Απριλίου 2021
[102]. «AstraZeneca withdraws Covid-19 vaccine worldwide, citing surplus of newer vaccines», The Guardian, 4 Μαίου 2024
[103]. «COVID-19 vaccines: Get the facts», Mayo Clinic, 25 Ιούνη 2026
[104]. «FDA & Pfizer Knew COVID Shot Caused Immunosuppression», Principia Scientific, 16 Απριλίου 2022
[105]. «Did the Biden administration purposefully ignore COVID vaccine side effects?», Fox News, 3 Μαίου 2026
[106]. «German health minister admits COVID jabs can cause ‘permanent disabilities,’ contradicting past statements», Life Site News, 27 Μαρτίου 2023
[107]. «Post-vac syndrome — the forgotten COVID victims», DW, 21 Μαρτίου 2023
[108]. «Former CDC director says 'it was a mistake to vaccinate pregnant women' for COVID-19», NewsNation, 12 Αυγούστου 2026
[109]. «Γρ. Γεροτζιάφας : Εμβολιασμοί, φάρμακα και στρατηγική υγείας», Ράδιο 98.4, 9 Δεκεμβρίου 2020
[110]. «Η φον ντερ Λάιεν έχασε την υπόθεση για τα εμβόλια Covid-19 στο ανώτατο δικαστήριο της ΕΕ», Documento, 17 Ιούλη 2024
[111]. «Κωνσταντίνος Αρβανίτης: «Μετά τους εμβολιασμούς αυξήθηκε η θνησιμότητα του πληθυσμού από όλα τα αίτια»», Pronews, Αυγ. 2021
[112]. «Κωνσταντίνος Αρβανίτης: Μετά τους εμβολιασμούς αυξήθηκε η θνησιμότητα του πληθυσμού από όλα τα αίτια», Neocleous (Youtube), 29 Αυγ. 2021
[113]. ΕΛΣΤΑΤ, 23 Φλεβάρη 2022
[114]. Fabebook
[115]. «Δ. ΚΟΥΒΕΛΑΣ: "Από τον Μάρτη και μετά η αυξημένη θνησιμότητα από κάθε αιτία ξεπερνά το 10% μηνιαίως"», Γιώργος Βαθιώτης - Χωρίς Χρώμα, 7 Νοέμβρη 2021
[116]. «How we got herd immunity wrong», STAT News, 25 Μαρτίου 2022
[117]. «Five reasons why COVID herd immunity is probably impossible», Nature, 18 Μαρτίου 2021
[118]. «Τσακρής: Δεν υπάρχει ανοσία της αγέλης | Βραδινό Δελτίο | 11/07/2021», SKAI.gr, 11 Ιουλίου 2021
[119]. «ΑΠΟΚΑΛΥΠΤΙΚΟΣ ΚΟΥΒΕΛΑΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΑΠΘ - ΕΜΒΟΛΙΑ, ΙΟΣ, ΦΑΡΜΑΚΑ, ΜΕΤΡΑ (23/8/2021)», Ματθαίος Ψαραδάκης (Youtube), 24 Αυγούστου 2021
[120]. «Covid-19: Η πανδημία, τα εμβόλια, οι παρενέργειες και ο διχασμός της κοινωνίας», zouglagr, 10 Νοέμβρη 2025
[121]. «The Concept of Classical Herd Immunity May Not Apply to COVID-19», PubMed Central (PMC), 21 Μαρτίου 2022
[122]. «Αθηνά Λινού: Και οι εμβολιασμένοι μεταδίδουν, οπότε χρειάζεται μεγάλη προσοχή | Ώρα Ελλάδος 7/6/2021», OPEN, 7 Ιουνίου 2021
[123]. «Κορωνοϊός - Συναγερμός για τη μετάλλαξη «Δέλτα» στο Ισραήλ: Περίπου οι μισοί που μολύνθηκαν ήταν εμβολιασμένοι!», ΠΡΩΤΟ ΘΕΜΑ, 29 Ιούνη 2021
[124]. «Μεταδίδουν τη μετάλλαξη Δέλτα οι εμβολιασμένοι», ιατροnet, 13 Αυγούστου 2021
[125]. «Μετάλλαξη «Δέλτα»: Οι εμβολιασμένοι μεταδίδουν όπως οι ανεμβολίαστοι», Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, 7 Αυγούστου 2021
[126]. «How do vaccinated people spread Delta? What the science says», nature, 12 Αυγούστου 2021
[127]. «Νέα έρευνα εκθέτει ανεπανόρθωτα τα μέτρα διαχωρισμού: Καμία διαφορά στο ιικό φορτίο ανεμβολίαστων και εμβολιασμένων», Pronews, 7 Οκτώβρη 2021
[128]. «Ισραήλ: Στο 39% η αποτελεσματικότητα του εμβολίου της Pfizer καθώς εξαπλώνεται η παραλλαγή Δέλτα», iefimerida, 23 Ιουλίου 2021
[129]. «Κορωνοϊός - Συναγερμός για τη μετάλλαξη «Δέλτα» στο Ισραήλ: Περίπου οι μισοί που μολύνθηκαν ήταν εμβολιασμένοι!», ΠΡΩΤΟ ΘΕΜΑ, 29 Ιούνη 2021
[130]. «ΠΑΓΩΝΗ ΜΕΤΑΔΙΔΟΥΝ ΟΛΟΙ ΚΑΙ ΟΙ ΕΜΒΟΛΙΑΣΜΕΝΟΙ ΚΑΙ ΟΙ ΑΝΕΜΒΟΛΙΑΣΤΟΙ.», neeskens 100 (Youtube), 2 Αυγούστου 2021
[131]. «Robert Koch Institute: Η Omicron χτυπάει συντριπτικά τους εμβολιασμένους κατά 96% στην Γερμανία, οι ανεμβολίαστοι 4%», BankingNews, 31 Δεκέμβρη 2021
[132]. «The epidemiological relevance of the COVID-19-vaccinated population is increasing», The Lancet, Δεκέμβριος 2021
[133]. «Ευάγγελος Μανωλόπουλος : Αρχή του τέλους της Πανδημίας τα Εμβόλια», Ράδιο 98.4, 10 Δεκέμβρη 2020
[134]. «Θεοδ. Βασιλακόπουλος : Η καραντίνα , τα εμβόλια και τα μονοκλωνικά αντισώματα», Ράδιο 98.4, 17 Δεκέμβρη 2020
[135]. «Καθηγήτρια Επιδημιολογίας:Tα εμβόλια δεν εμποδίζουν την μετάδοση - Απαράδεκτος ο εμβολιασμός παιδιών», Filoumenos (Youtube), 14 Σεπτέμβρη 2021
[136]. «Relative risk reduction: Misinformative measure in clinical trials and COVID-19 vaccine efficacy», Dialogues in Health, Δεκέμβρης 2022
[137]. «Understanding the Risks of Medical Interventions», FMP Journal, Μάιος 2000
[138]. «Absolute Risk Reduction: Your Secret Weapon in Literature Evaluation», tl;dr pharmacy, Αύγουστος 2020
[139]. «Δυσάρεστη έκπληξη από τον «ΕΟΠΥΥ» της Βρετανίας», Ζούγλ@, 25 Οκτώβρη 2021
[140]. «Why Number Needed to Treat Can Be Misleading for Vaccines», Medscape, 29 April 2021
[141]. «Τι σημαίνει «95% αποτελεσματικότητα»;»,iMEdD, 15 Φλεβάρη 2021
[142]. Facebook
[143]. «Peter Doshi: Pfizer and Moderna’s “95% effective” vaccines—let’s be cautious and first see the full data», thebmjopinion, 26 Νοέμβρη 2020
[144]. «Κων/νος Πουλάς: Η πανδημία διαχειρίζεται από ανθρώπους χωρίς γνώση», Ράδιο 98.4, 26 Μαρτίου 2021
[145]. «Θλίψη για τον 23χρονο Θανάση που “‘εσβησε” στις διακοπές στη Σίφνο», Infokids