Πανδημία COVID - Μέρος Α

Το άρθρο αυτό αποτελεί το πρώτο από τρία άρθρα τα οποία έχουν σκοπό να κάνουν μια ανασκόπηση και ανάλυση της κατάστασης που βιώσαμε τα χρόνια της πανδημίας Covid. Ο σκοπός της ανασκόπησης είναι πάνω από όλα παιδαγωγικός στο κομμάτι που αφορά το πώς εκλαμβάναμε τα γεγονότα τότε και πώς τώρα, την κριτική σκέψη που μπορεί να αναπτυχθεί μέσω αυτής της αναδρομής στο παρελθόν καθώς και τη φιλοσοφία πάνω στο πώς θα μπορούσαμε να χειριστούμε μια παρόμοια κατάσταση στο μέλλον ως πολίτες. Είχα την τύχη εκείνη την εποχή να μπορώ να αφιερώνω αρκετό χρόνο στην ενημέρωσή μου και την πρόνοια να κρατώ σημειώσεις για πράγματα που πίστευα ότι θα ήταν χρήσιμα αργότερα, μιας και ο όγκος της πληροφορίας ήταν μερικές φορές πολύ μεγάλος για να τον επεξεργαστεί κάποιος μέσα στην καθημερινότητά του. Δυστυχώς, μια ικανοποιητική και κατανοητή ανάλυση απαιτεί να εξεταστούν διάφορες πτυχές που αφορούσαν τη διαχείριση της πανδημίας και κάτι τέτοιο δεν μπορούσε να γίνει σε ένα μόνο άρθρο. Για αυτό, το θέμα θα αναπτυχθεί σε τρία ξεχωριστά άρθρα, καθένα από τα οποία θα στηρίζεται στα προηγούμενα. Στο πρώτο άρθρο, λοιπόν, θα ξεκινήσουμε αναπτύσσοντας κάποιες βασικές γνώσεις πάνω σε θέματα βιολογίας και ιατρικής καθώς και κάποιες θεσμικές λειτουργίες που σχετίζονται με τη δημόσια υγεία. Πιστεύω ότι οι γνώσεις αυτές είναι απαραίτητες σε κάποιον πολίτη που προσπαθεί να κατανοήσει σε ικανοποιητικό βαθμό τόσο τα γεγονότα της περιόδου της πανδημίας, όσο και τις πληροφορίες που παρέχονται στα επόμενα άρθρα.

Σημείωση: Στα περισσότερα μέρη του άρθρου οι όροι «Covid» και «Covid-19» χρησιμοποιούνται ισοδύναμα. Το ίδιο και οι όροι «φάρμακο» και «φαρμακευτικό σκεύασμα», οι οποίοι είναι γενικοί και περιλαμβάνουν τα εμβόλια.

Η αλληλεπίδραση των μικροοργανισμών με τον ανθρώπινο οργανισμό

Μικρόβια

Ο όρος «μικρόβιο» είναι κάπως γενικός και περιγράφει οποιονδήποτε μικροσκοπικό οργανισμό που δεν είναι ορατός με γυμνό μάτι (βακτήρια, μύκητες, ιοί, πρωτόζωα κ.λπ.). Δεν είναι όλα τα μικρόβια επιβλαβή. Πολλά είναι απαραίτητα για τη ζωή (π.χ. στην πέψη ή το περιβάλλον). Τα βακτήρια είναι μονοκύτταροι, ζωντανοί οργανισμοί που ζουν παντού (στο έδαφος, στο νερό, στο ανθρώπινο σώμα), έχουν μια πολύπλοκη κυτταρική δομή που περιλαμβάνει κυτταρικό τοίχωμα και είναι αυτόνομοι. Δηλαδή, μπορούν να επιβιώσουν και να αναπαραχθούν μόνα τους μέσω της κυτταρικής διαίρεσης. Τα παθογόνα βακτήρια (αυτά που μας προκαλούν κάποια πάθηση) μπορούν να αντιμετωπιστούν με αντιβιοτικά (πολλοί παρασύρονται από τη φωνολογία της λέξης και νομίζουν ότι τα αντιβιοτικά είναι για τους ιούς). Οι ιοί είναι πολύ μικρότεροι από τα βακτήρια (10–100 φορές) και δεν μπορούν να επιβιώσουν μόνοι τους. Χρειάζονται έναν ξενιστή (ένα κύτταρο ανθρώπου, ζώου ή φυτού που θα τους φιλοξενήσει) για να αναπαραχθούν. Έχουν πολύ απλή δομή, αποτελούμενη από το γενετικό υλικό (DNA ή RNA) περιβαλλόμενο από ένα πρωτεϊνικό περίβλημα (καψίδιο). Αντιμετωπίζονται από το ανοσοποιητικό σύστημα με τη συμβολή αντιικών φαρμάκων (για θεραπεία) ή και εμβολίων (για πρόληψη).

Η διαδικασία της μόλυνσης (από ιό)

Όπως είπαμε, ένας ιός δεν μπορεί να αναπαραχθεί από μόνος του. Θα πρέπει να εισβάλει στα κύτταρα ενός άλλου οργανισμού (ξενιστή) ώστε να απελευθερώσει το γενετικό του υλικό, κάνοντας έτσι τα κύτταρα του ξενιστή να δημιουργήσουν αντίγραφα του ιού. Όμως, τα κύτταρα του ξενιστή περιβάλλονται από την κυτταρική μεμβράνη, η οποία «φιλτράρει» το ποιος μπορεί να εισέλθει σε αυτά, προστατεύοντάς τα έτσι από επιβλαβείς ουσίες ή οργανισμούς. Ας δούμε συνοπτικά πώς γίνεται αυτό το φιλτράρισμα. Η εξωτερική επιφάνεια κάθε ιού περιλαμβάνει κάποιες δομές οι οποίες λέγονται «ακίδες» και αποτελούνται από κάποια πρωτεΐνη («πρωτεΐνη-ακίδα»). Από την άλλη, κάθε κυτταρική μεμβράνη περιλαμβάνει επίσης κάποιες δομές οι οποίες λέγονται «υποδοχείς». Για να μπορέσει να εισέλθει ένας ιός σε ένα κύτταρο, θα πρέπει κάποιες από τις ακίδες του να «ταιριάζουν» με τους υποδοχείς του κυττάρου. Το ανθρώπινο σώμα αποτελείται από χιλιάδες διαφορετικούς τύπους κυττάρων και κάθε τύπος έχει τον δικό του συνδυασμό από υποδοχείς, αν και μερικοί υποδοχείς μπορεί να υπάρχουν σε περισσότερους από έναν τύπους κυττάρων. Βέβαια, για να μπορέσει να αναπαραχθεί ένας ιός δεν αρκεί να εισέλθει στο κύτταρο. Θα πρέπει να αλληλεπιδράσει κατάλληλα και με άλλα (εσωτερικά) μέρη του κυττάρου. Γι’ αυτό και κάθε ιός δεν μολύνει την ίδια κατηγορία κυττάρων με τους υπόλοιπους. Για παράδειγμα, ο ιός του απλού κρυολογήματος μολύνει τα κύτταρα του αεραγωγού και έτσι τα συμπτώματα του κρυολογήματος σχετίζονται με τον αεραγωγό (φτερνιζόμαστε, τρέχει η μύτη μας, πονάει ο λαιμός μας κ.λπ.). Ο ιός της γαστρεντερίτιδας μολύνει τα στομαχικά/εντερικά κύτταρα και έτσι τα συμπτώματά του σχετίζονται με το πεπτικό σύστημα (ανακατωσούρες, ναυτία, διάρροια κ.λπ.).

 Στάδια μόλυνσης κυττάρου από έναν ιό ^[53]

Ένας λόγος εμφάνισης συμπτωμάτων είναι το γεγονός ότι τα μολυσμένα κύτταρα ασχολούνται με τη συνεχή αναπαραγωγή του ιού αντί να εκτελούν την κανονική τους λειτουργία. Κάθε μολυσμένο κύτταρο μπορεί να φτιάξει χιλιάδες αντίγραφα του ιού. Επίσης, κάποιοι ιοί θα καταστρέψουν σταδιακά το κύτταρο στο οποίο έχουν εισέλθει προξενώντας μας πόνο ή πρήξιμο στην αντίστοιχη περιοχή. Ένας ακόμα λόγος είναι ότι το ανοσοποιητικό μας σύστημα έχει καταλάβει ότι κάτι δεν πάει καλά και προσπαθεί να αντιδράσει, δίνοντας εντολή να ανέβει η θερμοκρασία του σώματος, μιας και η υψηλότερη θερμοκρασία συνήθως δυσκολεύει τη διαδικασία αναπαραγωγής του ιού και παράλληλα διευκολύνει τη λειτουργία του ανοσοποιητικού συστήματος. 

Τα οχυρωματικά έργα του ανθρώπινου οργανισμού

Ο ανθρώπινος οργανισμός διαθέτει μια ισχυρή οχύρωση η οποία αποτρέπει την πλειοψηφία των παθογόνων οργανισμών να εισέλθουν σε αυτόν ή, αν εισέλθουν σε αυτόν, να επιβιώσουν αρκετά ώστε να βρουν κάποια συμβατά κύτταρα στα οποία θα διεισδύσουν. Βασικό τμήμα αυτής της οχύρωσης είναι το δέρμα μας, το οποίο καλύπτει το μεγαλύτερο μέρος της επιφάνειας του σώματός μας. Το δέρμα, και ειδικότερα η εξωτερική του πλευρά (επιδερμίδα), αποτελείται από αρκετές στρώσεις διαφορετικών κυττάρων, στην κορυφή των οποίων υπάρχει ένα στρώμα από νεκρά κύτταρα καλυμμένα με κερατίνη. Στο στρώμα αυτό οι παθογόνοι οργανισμοί δεν μπορούν να επιβιώσουν για πολύ γιατί, από τη μία δεν μπορούν να αναπαραχθούν και, από την άλλη, η επιδερμίδα έχει ελαφρά όξινο pH και ο οργανισμός την τροφοδοτεί με κάποιες αντιμικροβιακές ουσίες. Όμως υπάρχουν τέσσερα ανοίγματα τα οποία δεν καλύπτονται από επιδερμίδα, μέσω των οποίων οι παθογόνοι οργανισμοί μπορεί να εισβάλουν. Το πρώτο είναι τα μάτια, τα οποία εκκρίνουν δάκρυα για να απομακρύνουν τους διάφορους μικροοργανισμούς. Το δεύτερο είναι η αναπνευστική οδός, της οποίας τα τοιχώματα περιέχουν (α) βλέννα που παγιδεύει τους ξένους μικροοργανισμούς και (β) τριχίδια και άλλους μηχανισμούς που προωθούν τη βλέννα προς το στόμα από όπου μπορεί να αποβληθεί ή να οδηγηθεί στο στομάχι. Το τρίτο είναι η πεπτική οδός. Όμως το στόμα περιέχει το σάλιο που έχει αντισηπτικές ιδιότητες, τα τοιχώματα του στομάχου περιέχουν μηχανισμούς που παράγουν πεπτικά οξέα τα οποία δυσχεραίνουν σε μεγάλο βαθμό την επιβίωση των ξένων μικροοργανισμών, και το εντερικό σύστημα έχει το δικό του μικροβίωμα, γνωστό και ως χλωρίδα του εντέρου (μικροοργανισμοί φιλικοί προς τον οργανισμό μας) το οποίο ανταγωνίζεται τους πιθανούς εισβολείς διεκδικώντας τον ίδιο χώρο και θρεπτικά συστατικά για την επιβίωσή του. Το τέταρτο είναι το σύστημα ούρησης. Και εδώ το περιβάλλον είναι ελαφρώς όξινο και περιέχει αντιμικροβιακές ουσίες και ουσίες που παγιδεύουν τα παθογόνα για να αποβληθούν στη συνέχεια κατά την ούρηση.

Η λειτουργία του ανοσοποιητικού συστήματος: ^[1][2][3]

Φυσικά, πάντα υπάρχει η περίπτωση κάποια παθογόνα να αποφύγουν την οχύρωση αυτή και να εισβάλουν στα κύτταρα του οργανισμού μας, είτε μέσω των ανοιγμάτων που αναφέραμε, είτε μέσω σημείων στα οποία έχει καταστραφεί η οχύρωση της επιδερμίδας (ένα κόψιμο, μια γρατζουνιά κ.λπ.). Σε αυτή την περίπτωση τα πρώτα κατεστραμμένα από τον εισβολέα κύτταρα ή κάποια κύτταρα του ανοσοποιητικού τα οποία «περιπολούν» από την εσωτερική πλευρά του δέρματος εκκρίνουν κάποιες χημικές ουσίες (κυτοκίνες) οι οποίες ειδοποιούν το ανοσοποιητικό μας σύστημα για πιθανή εισβολή ώστε να καταφθάσουν ενισχύσεις. Οι ενισχύσεις μεταφέρονται μέσω του κυκλοφορικού συστήματος κοντά στην περιοχή από την οποία δόθηκε το σήμα και στη συνέχεια βγαίνουν από το κυκλοφορικό διαπερνώντας τα τοιχώματα των αιμοφόρων αγγείων για να φθάσουν στο σημείο της μόλυνσης.

Το ανοσοποιητικό μας σύστημα διαθέτει δύο γραμμές άμυνας. Η πρώτη είναι το εγγενές ανοσοποιητικό σύστημα (innate immune response) το οποίο ενεργοποιείται γρηγορότερα (από λίγα λεπτά μέχρι λίγες ώρες) και αντιδρά σε μια ευρεία γκάμα ερεθισμάτων (ιούς, βακτήρια, τοξικές ενώσεις, κατεστραμμένα κύτταρα κ.λπ.). Το σύστημα αυτό είναι έμφυτο. Δηλαδή βρίσκεται στο DNA όλων των ανθρώπων. Το σύστημα αυτό περιλαμβάνει κάποια γενικής χρήσης αμυντικά κύτταρα (κύτταρα που αναλαμβάνουν την εξόντωση ξένων μικροοργανισμών) στα οποία περιλαμβάνονται διάφορες κατηγορίες λευκών αιμοσφαιρίων όπως τα μακροφάγα, τα πολυμορφοπύρηνα (ουδετερόφιλα, βασεόφιλα, ηωσινόφιλα), τα δενδριτικά κύτταρα και τα «φυσικά φονικά κύτταρα» (Natural Killer cells-NK cells). Επίσης, το εγγενές σύστημα περιλαμβάνει κάποιους μηχανισμούς όπως η φλεγμονή. Ο οργανισμός μπορεί να δημιουργήσει μια φλεγμονή στο σημείο όπου υπάρχει μια μόλυνση ή ένας τραυματισμός με σκοπό να περιορίσει το πρόβλημα (π.χ. να περιορίσει την εξάπλωση του ιού), να μεταφέρει «στρατό» (λευκά αιμοσφαίρια που θα πολεμήσουν τα μικρόβια και πρωτεΐνες που θα βοηθήσουν σε αυτό), να απομακρύνει νεκρά κύτταρα από την περιοχή και να ενεργοποιήσει διάφορους μηχανισμούς επούλωσης (π.χ. δημιουργία νέου ιστού όταν έχουμε κοπεί). Ο πόνος από τον οποίο συνοδεύεται μια φλεγμονή είναι προειδοποιητικός μηχανισμός που μας λέει να μην χρησιμοποιούμε την περιοχή αυτή μέχρι να επουλωθεί ώστε να αποφύγουμε μεγαλύτερα προβλήματα. Το πύον που η φλεγμονή περιέχει πολλές φορές αποτελείται από νεκρά αμυντικά κύτταρα και νεκρούς μικροοργανισμούς.

Κάποιες κατηγορίες λευκών αιμοσφαιρίων, αντί να καταστρέφουν εντελώς τον παθογόνο οργανισμό, διατηρούν μικρά τμήματα αυτού (τα οποία είναι ξένα προς τον οργανισμό και άρα μπορεί να χρησιμοποιηθούν για την ταυτοποίηση του παθογόνου) και τα μεταφέρουν στο λεμφικό σύστημα του οργανισμού όπου θα χρησιμοποιηθούν για να εκπαιδευτούν τα κύτταρα που ανήκουν στη δεύτερη γραμμή άμυνας του οργανισμού. Αυτά τα μικρά τμήματα του παθογόνου καλούνται αντιγόνα.

Η δεύτερη γραμμή άμυνας είναι το προσαρμοστικό ανοσοποιητικό σύστημα (adaptive immune response) το οποίο είναι εξειδικευμένο (στοχεύει συγκεκριμένο εισβολέα) και επίκτητο γιατί δημιουργείται από προηγούμενες επαφές του οργανισμού μας με κάποιο συγκεκριμένο παθογόνο μικρόβιο. Ενεργοποιείται πιο αργά (από λίγες ώρες μέχρι λίγες μέρες) και σε αυτό συμμετέχουν εξειδικευμένα κύτταρα (κύτταρα που μπορούν να αναγνωρίσουν έναν συγκεκριμένο ιό), όπως τα λεμφοκύτταρα Τ και τα λεμφοκύτταρα Β. Στην ουσία, τα κύτταρα αυτά «θυμούνται» προηγούμενους εισβολείς και μπορούν να τους αναγνωρίσουν όταν εμφανιστούν ξανά. 

Παράγοντες που επηρεάζουν το ανοσοποιητικό μας σύστημα:^{[1][4][5][6][7][8]}

Μερικοί από τους παράγοντες που επηρεάζουν σημαντικά το ανοσοποιητικό μας σύστημα είναι οι εξής:

Ύπνος: Κατά τη διάρκεια του ύπνου το σώμα μας παράγει και απελευθερώνει συγκεκριμένες πρωτεΐνες οι οποίες βοηθούν στην καταπολέμηση των μολύνσεων και των φλεγμονών. Γι’ αυτό, η έλλειψη ύπνου εξασθενίζει το ανοσοποιητικό σύστημα.

Άσκηση: Η άσκηση είναι απαραίτητη όχι μόνο για την καλή λειτουργία του ανοσοποιητικού αλλά και για την καλή λειτουργία του καρδιαγγειακού μας συστήματος, του μυϊκού συστήματος και των πνευμόνων. Και όταν μιλάμε για άσκηση εννοούμε κάτι το οποίο ανεβάζει τον ρυθμό με τον οποίο χτυπά η καρδιά μας. Το χαλαρό περπάτημα μπορεί να είναι καλύτερο από το καθόλου περπάτημα, αλλά δεν είναι άσκηση με τη στενή έννοια του όρου.

Διατροφή: Μια καλή διατροφή παρέχει στον οργανισμό τα απαραίτητα εφόδια για την καλή λειτουργία του ανοσοποιητικού και την αντιμετώπιση των μολύνσεων. Δεν είναι τυχαίο ότι η παραδοσιακή ελληνική διατροφή αποτελείται από ένα εβδομαδιαίο πρόγραμμα το οποίο περιλαμβάνει όλες τις τροφές (λαδερά, όσπρια, ζυμαρικά, κρέας, ψάρι) και μάλιστα κάθε γεύμα συνοδεύεται από σαλάτα, χωρίς τα φρούτα να λείπουν από το καθημερινό διαιτολόγιο.

Άγχος: Το έντονο ή συνεχές άγχος αυξάνει σημαντικά τα επίπεδα της κορτιζόλης στον οργανισμό, κάτι το οποίο καταστέλλει το ανοσοποιητικό μας σύστημα και αυξάνει τις φλεγμονές.

Ηλιοθεραπεία: Η μειωμένη έκθεση στον ήλιο οδηγεί σε μειωμένα επίπεδα βιταμίνης D, μια βιταμίνη η οποία βοηθά στη φυσιολογική λειτουργία του ανοσοποιητικού συστήματος.

Τα στάδια μιας νόσου: ^[9][10][11]

Στάδιο Επώασης: Η περίοδος από τη στιγμή της έκθεσης στον παθογόνο παράγοντα (π.χ. ιό) μέχρι την εμφάνιση των πρώτων συμπτωμάτων. Η διάρκεια αυτού του σταδίου για τη γρίπη κυμαίνεται από 1 έως 4 μέρες, ενώ για το βακτήριο της σαλμονέλας μπορεί να είναι από 6 ώρες έως 6 ημέρες. Για τον ιό SARS-CoV (βλ. συνέχεια) η διάρκεια κυμαίνεται συνήθως από 8 έως 10 ημέρες.

Πρόδρομο Στάδιο: Η περίοδος κατά την οποία τα συμπτώματα είναι χαμηλής έντασης. Πιθανότατα να μην έχουν εκδηλωθεί και όλα τα συμπτώματα, αλλά μόνο μερικά (π.χ. χαμηλός πυρετός, μια μύτη που τρέχει λίγο, μια ελαφριά κόπωση ή ένας ελαφρύς πονοκέφαλος). Για τη γρίπη, το στάδιο αυτό διαρκεί περίπου 2 μέρες.

Οξεία Φάση (ασθένεια): Η περίοδος κατά την οποία τα συμπτώματα είναι έντονα και χαρακτηριστικά της συγκεκριμένης νόσου.

Στάδιο Ύφεσης (ανάρρωση): Η περίοδος που τα συμπτώματα υποχωρούν και αισθανόμαστε καλύτερα χωρίς να είμαστε ακόμα εντελώς καλά.

Η διάρκεια κάθε σταδίου, καθώς και το αν τελικά θα νοσήσουμε ή όχι από έναν ιό που εισήλθε στον οργανισμό μας, εξαρτάται από πολλούς παράγοντες, όπως:

*  Τη γενικότερη κατάσταση της υγείας και του ανοσοποιητικού μας συστήματος (π.χ. αν έχουμε έλλειψη κάποιας βιταμίνης, αν έχουμε άλλα υποκείμενα νοσήματα, αν είμαστε εξαντλημένοι λόγω έλλειψης ύπνου κ.λπ.).

*  Το αν ο οργανισμός μας έχει έρθει ξανά σε επαφή με τον συγκεκριμένο ιό. Αν έχει, τότε έχει τη δυνατότητα αναγνώρισης του ιού και το προσαρμοστικό μέρος του ανοσοποιητικού ενεργοποιείται ταχύτερα.

*  Το είδος του ιού και το μέρος του σώματος στο οποίο συνήθως εγκαθίσταται.

*  Το ποιο στέλεχος του ιού έχουμε (κάποια είναι πιο ανθεκτικά ή πολλαπλασιάζονται πιο γρήγορα κ.λπ.).

*  Την ποσότητα του ιού με την οποία έχουμε έρθει σε επαφή και τον τρόπο που μας μεταδόθηκε (π.χ. με επαφή, μέσω της αναπνοής κ.λπ.). Εν μέρει, αυτό εξαρτάται και από τη διάρκεια της μετάδοσης (π.χ. πόση ώρα μιλούσαμε με ένα άτομο το οποίο ήταν άρρωστο).

Όπως είναι αναμενόμενο, όσο οι συνθήκες είναι ευνοϊκές για τον ιό (δεν συναντά ιδιαίτερη αντίσταση), η εξάπλωσή του συνεχίζεται. Για να περιγράψουμε την «ποσότητα» του ιού στον οργανισμό ενός ανθρώπου χρησιμοποιούμε συνήθως τον όρο ιικό φορτίο. Ως ιικό φορτίο ορίζεται η ποσότητα ενός ιού που υπάρχει σε έναν συγκεκριμένο “χώρο”. Όταν αναφερόμαστε στο ιικό φορτίο ενός ανθρώπου, μιλάμε συνήθως για την ποσότητα του ιού που μπορούμε να εντοπίσουμε σε ένα ml αίματος ή άλλου σωματικού υγρού (π.χ. σάλιο) του ανθρώπου αυτού. Το ιικό φορτίο αρχίζει να αυξάνεται λίγο μετά τη μετάδοση (από τη στιγμή που έχει καταφέρει να εισβάλει σε κάποια κύτταρα) και καθώς προχωρούμε προς το στάδιο της ασθένειας. Στη συνέχεια, σε κάποιο σημείο της ασθένειας (όταν ο οργανισμός θα αρχίσει να καταπολεμά με επιτυχία τον ιό), το ιικό φορτίο θα αρχίσει να μειώνεται και θα συνεχίσει να μειώνεται καθώς προχωράμε προς την ανάρρωση και την τελική απαλλαγή από τον ιό. Γενικά, το μέγιστο ιικό φορτίο που μπορεί να βρούμε σε όσους εμφανίσουν πιο ήπια ή και καθόλου συμπτώματα είναι πολύ χαμηλότερο γιατί ο οργανισμός έχει καταφέρει να περιορίσει την εξάπλωσή του σε προγενέστερο στάδιο. Είναι λογικό, άλλωστε, μιας και τα συμπτώματα δεν είναι παρά αποτέλεσμα της εξάπλωσης του ιού στον οργανισμό, η οποία διαταράσσει την κανονική λειτουργία του. Και αυτό γιατί από τη μία ο ιός εμποδίζει τα κύτταρα να επιτελέσουν την κανονική τους λειτουργία, και από την άλλη ενεργοποιεί το ανοσοποιητικό σύστημα.

Τι είναι οι ασυμπτωματικοί φορείς: ^[1][10][12]

Οι άνθρωποι έρχονται σε επαφή με ιούς αρκετά συχνά. Απλά δεν το καταλαβαίνουμε γιατί τις περισσότερες φορές ο οργανισμός μας αμύνεται αρκετά αποδοτικά, με αποτέλεσμα να μην εμφανίσουμε κανένα σύμπτωμα και ο ιός να εξαλειφθεί όσο βρίσκεται στο στάδιο της επώασης. Άλλες φορές νιώθουμε κάποια ελαφριά συμπτώματα (νιώθουμε ότι κάτι μας «περιτριγυρίζει») αλλά καταφέρνουμε να δράσουμε γρήγορα (π.χ. με αναπλήρωση ύπνου και κατανάλωση κατάλληλων τροφών) και να τον κατανικήσουμε στην αρχή του πρόδρομου σταδίου. Και στις δύο περιπτώσεις η αποφυγή της νόσησης οφείλεται κυρίως είτε στο δυνατό εγγενές ανοσοποιητικό σύστημα, είτε στο ότι ο οργανισμός μας έχει αντισώματα για τον συγκεκριμένο ιό (τον έχει αντιμετωπίσει ξανά, είτε μέσω φυσικής μόλυνσης είτε μέσω εμβολίου). Κάποιες φορές είναι τόσο ελαφριά τα συμπτώματα (απλά τρέχει λίγο η μύτη μας ή μας ενοχλεί λίγο ο λαιμός μας) που δεν λαμβάνουμε κανένα μέτρο αλλά συνεχίζουμε τις δραστηριότητές μας κανονικά (πηγαίνουμε στη δουλειά, στο σχολείο, για ψώνια κ.λπ.). Κάποιο άτομο το οποίο έρχεται σε επαφή (μολύνεται) με έναν ιό ονομάζεται «φορέας» (carrier) για όσο ο ιός επιζεί σε αυτό, ασχέτως του αν θα καταφέρει να εξαπλωθεί επιτυχώς ή αν το ανοσοποιητικό σύστημα θα εξαλείψει τον ιό προτού το άτομο νοσήσει ή εμφανίσει συμπτώματα. Όταν λοιπόν βρισκόμαστε σε μια τέτοια κατάσταση, όπου είμαστε φορείς αλλά χωρίς συμπτώματα ή με συμπτώματα τα οποία είναι τόσο ελαφριά που θα μπορούσαμε να τα έχουμε και χωρίς να έχουμε έρθει σε επαφή με τον ιό (π.χ. λόγω αλλεργίας), θεωρούμαστε ασυμπτωματικοί φορείς. Με άλλα λόγια, ο ασυμπτωματικός φορέας δεν είναι κάτι το ξεχωριστό. Είναι μια συνήθης κατάσταση στην οποία όλοι μας βρισκόμαστε αρκετά συχνά.

Μια μελέτη που έγινε στη Βρετανία την περίοδο 2007–2011 (περίοδο κατά την οποία επικρατούσαν τα στελέχη H3N2 και H1N1 της γρίπης) έδειξε ότι λιγότερο από το 1/4 όσων ήρθαν σε επαφή με τον ιό αυτό εμφάνισαν συμπτώματα. Αν σκεφτούμε ότι (α) από αυτούς που εμφάνισαν συμπτώματα αρκετοί δεν αρρώστησαν (ο οργανισμός τους κατάφερε να υπερνικήσει τον ιό κατά το πρόδρομο στάδιο) και (β) αρκετοί ήρθαν σε επαφή με τον ιό χωρίς όμως να καταφέρει ο ιός να ανιχνευθεί σε κάποιο τεστ, τότε μπορούμε να καταλάβουμε ότι η μετάδοση του ιού της γρίπης είναι αρκετά συχνή, μιας και για κάθε έναν που αρρωσταίνει υπάρχουν πολλοί ακόμα που ήρθαν σε επαφή με τον ιό χωρίς να αρρωστήσουν.

Η έννοια της μεταδοτικότητας: ^{[10][13][14][15][16]}

Οι τρόποι μετάδοσης μπορεί να διαφέρουν για κάθε ιό. Ο ιός που προκαλεί γαστρεντερίτιδα μπορεί να μεταδοθεί μέσω μολυσμένων τροφίμων ή νερού. Ο ιός του AIDS μεταδίδεται συνήθως μέσω της ερωτικής επαφής. Ιοί όπως οι κορονοϊοί ή οι ιοί της γρίπης συνήθως μεταδίδονται είτε μέσω άμεσης επαφής με κάποιο μολυσμένο άτομο (π.χ. να του κρατήσουμε το χέρι, να το αγκαλιάσουμε, να το φιλήσουμε), είτε μέσω σταγονιδίων τα οποία θα εκτιναχθούν στον αέρα από κάποιον φορέα, συνήθως μέσω του βήχα ή του φταρνίσματος και μερικές φορές μέσω της εκπνοής, και τα οποία θα εισπνεύσουμε ή θα επικαθίσουν πάνω σε μια επιφάνεια την οποία θα ακουμπήσουμε. Όσο περισσότερα ή μεγαλύτερα σωματίδια εκπνέονται, τόσο αυξάνεται και η πιθανότητα μετάδοσης ενός αερομεταφερόμενου ιού. Γι’ αυτό, η μετάδοση μέσω κανονικής αναπνοής είναι πιο δύσκολη από τη μετάδοση μέσω βήχα ή φταρνίσματος. Προφανώς, όπως υπαγορεύει και η λογική, η πιθανότητα να κολλήσουμε τον ιό από κάποιον που έτυχε να περάσει από την ίδια διαδρομή με εμάς λίγα δευτερόλεπτα πιο πριν αφήνοντας μικρά σταγονίδια στον αέρα (τα οποία στη συνέχεια εισπνεύσαμε) είναι πάρα πολύ μικρότερη από το να κολλήσουμε τον ιό επειδή πήγαμε για καφέ και καθίσαμε δίπλα σε κάποιον συνομιλώντας μαζί του για 1–2 ώρες. Επίσης, δεν είναι κάθε είδους επαφή ευνοϊκή για τη μετάδοση του ιού. Αν ο ιός εγκαθίσταται στην αναπνευστική οδό (μύτη, λαιμός, πνεύμονες), τότε το να ακουμπήσουμε μια μολυσμένη επιφάνεια με το χέρι και μετά από λίγο να πλύνουμε τα χέρια μας (χωρίς να έχουμε ακουμπήσει τα μάτια, τη μύτη ή το στόμα μας), πιθανότατα δεν θα οδηγήσει σε ανάπτυξη του ιού στον οργανισμό μας. Το τονίζουμε αυτό γιατί, όπως ήδη αναφέραμε, ο ιός δεν μπορεί εύκολα να διαπεράσει την επιδερμίδα και να αρχίσει να πολλαπλασιάζεται.

Η μεταδοτικότητα ενός μολυσμένου ατόμου αυξάνεται όταν αυξάνεται και το ιικό του φορτίο. Δηλαδή, όσο ο ιός εξαπλώνεται στον οργανισμό μας τόσο πιο πιθανό είναι να μολύνουμε και κάποιον άλλο. Γι’ αυτό, όταν αρχίζουν να εμφανίζονται συμπτώματα καλό είναι να ελαττώνουμε την κυκλοφορία μας και τις κοινωνικές μας συναναστροφές. Σημαντικό ρόλο παίζει και η εποχικότητα. Το καλοκαίρι, που οι θερμοκρασίες είναι πιο υψηλές και η υγρασία μικρότερη, ο ιός μπορεί να επιζήσει για μικρότερο χρονικό διάστημα εκτός του ανθρώπινου σώματος στα σταγονίδια που εκπνέονται από έναν φορέα και έτσι η μετάδοση γίνεται δυσκολότερη. Επίσης, τον χειμώνα, λόγω του κρύου, ο ανθρώπινος οργανισμός εξαντλείται πιο εύκολα και έτσι ένας ιός συναντά μικρότερη αντίσταση στην αρχική του εξάπλωση.

Γενικά, όσο λιγότερο θανατηφόρος είναι ένας ιός τόσο πιο μεταδοτικός είναι· γιατί το άτομο που έχει μολυνθεί θα πάρει λιγότερα μέτρα αντιμετώπισης (για ένα απλό κρυολόγημα μπορεί και να μην πάρουμε κανένα φάρμακο) και θα περιορίσει λιγότερο τις μετακινήσεις του ή τις συναναστροφές του (επειδή δεν αισθάνεται αρκετά άσχημα ώστε να μείνει στο κρεβάτι ή τα συμπτώματα δεν είναι τόσο έντονα ώστε να κάνουν δυσάρεστη την κοινωνική του δραστηριότητα).

Διάκριση μεταξύ ιού και ασθένειας:

Καλό είναι να διαχωρίσουμε την ονομασία που έχει ένας ιός από την ονομασία που δίνεται σε μια ασθένεια που αυτός προκαλεί. Για παράδειγμα, ο ιός SARS-CoV είναι αυτός που προκαλεί την ασθένεια «σοβαρό οξύ αναπνευστικό σύνδρομο» (Severe Acute Respiratory Syndrome ή SARS), μια ασθένεια η οποία εμφανίστηκε το 2002. Ο ιός SARS-CoV-2 προκαλεί την ασθένεια Covid-19 (ή απλά Covid), η οποία εμφανίστηκε στα τέλη του 2019 και την οποία γνωρίσαμε στην Ελλάδα από την εξάπλωσή της το 2020. Ο ιός HIV είναι αυτός που προκαλεί την ασθένεια AIDS.

Επίσης, οι ιοί ταξινομούνται σε οικογένειες με βάση τη δομή τους, τον τύπο του γονιδιώματος (DNA ή RNA) και τον τρόπο αναπαραγωγής τους. Έτσι, έχουμε την οικογένεια των κορονοϊών (π.χ. SARS-CoV, SARS-CoV-2, MERS-CoV), την οικογένεια των αδενοϊών (π.χ. οι ιοί που προκαλούν την επιπεφυκίτιδα και τη γαστρεντερίτιδα), την οικογένεια των ρετροϊών (π.χ. HIV), την οικογένεια των ορθομυξοϊών (π.χ. οι ιοί που προκαλούν γρίπη τύπου Α ή γρίπη τύπου Β) και άλλες. Συνήθως ιοί οι οποίοι ανήκουν στην ίδια οικογένεια έχουν παρεμφερή χαρακτηριστικά στον τρόπο μετάδοσης, τα συμπτώματα και την επικινδυνότητα χωρίς να λείπουν οι εξαιρέσεις (π.χ. η ασθένεια SARS του ιού SARS-CoV είχε πολύ μεγαλύτερη θνητότητα από την Covid-19 του ιού SARS-CoV-2 και η μεταδοτικότητα του πρώτου ήταν πολύ μικρότερη του δεύτερου). 

Μεταλλάξεις: ^[17][18]

Ένας ιός μπορεί να εμφανίζεται σε πολλές παραλλαγές (variants). Αυτό οφείλεται στις μεταλλάξεις που συμβαίνουν μερικές φορές καθώς ο ιός αναπαράγεται. Δηλαδή, καθώς ο ιός κατασκευάζει ένα αντίγραφο του εαυτού του γίνεται κάποιο «λάθος» στην αντιγραφή και το DNA του αντιγράφου δεν είναι ακριβώς ίδιο με το DNA του πρωτότυπου, αλλά ελαφρώς διαφορετικό. Αυτή η μετάλλαξη μπορεί να είναι ουδέτερη για την επιβίωση του ιού αλλά μπορεί και να του αποδώσει κάποιο πλεονέκτημα ή μειονέκτημα. Για παράδειγμα, μπορεί (α) να του επιτρέψει να αναπαράγεται λίγο πιο γρήγορα, (β) να τον κάνει πιο ανθεκτικό όταν δεν βρίσκεται σε έναν ξενιστή, ή (γ) να μεταβάλλει το εξωτερικό του περίβλημα με αποτέλεσμα ο οργανισμός μας να δυσκολευτεί να τον αναγνωρίσει ακόμα και αν τον έχει ξανασυναντήσει. Παλιότερα, όταν δεν είχαμε ακόμα τη δυνατότητα να αναλύουμε το DNA του κάθε μικροοργανισμού, ως ξεχωριστές παραλλαγές αναγνωρίζονταν αυτές οι οποίες εμφάνιζαν κάποια σημαντική διαφορά στον φαινότυπό τους. Δηλαδή, στον τρόπο με τον οποίο ο ιός αλληλεπιδρά με το περιβάλλον (τη μορφολογία του, τα συμπτώματα και την ένταση των συμπτωμάτων της ασθένειας που προκαλούσε, την ταχύτητα με την οποία αναπαράγεται, το είδος των κυττάρων τα οποία μολύνει, την ανθεκτικότητά του σε αντιικά φάρμακα κ.ά.). Όταν αποκτήσαμε δυνατότητα ανάλυσης του DNA, η έννοια της παραλλαγής άρχισε να βασίζεται στις διαφορές του DNA του ιού. Δηλαδή, τη σειρά των νουκλεοτιδίων (γονότυπος) ακόμα και όταν η επίδρασή του (π.χ. στον ανθρώπινο οργανισμό) δεν άλλαζε σημαντικά. Δημιουργήθηκε όμως μια σύγχυση στην ορολογία, ιδιαίτερα στη δημόσια συζήτηση, όταν θέλαμε να αναφερθούμε σε παραλλαγές ενός ιού που έχει διαφορετικό φαινότυπο. Και αυτό γιατί, από τη μία, μικρές διαφορές στο DNA (π.χ. 10 από τα 30.000 νουκλεοτίδια να είναι διαφορετικά) συνήθως δεν δημιουργούν κάποια διαφορά στον φαινότυπο και, από την άλλη, αυτές οι μικροδιαφορές είναι πολύ συνήθεις. Για να καταλάβουμε πόσο συνήθεις, αρκεί να πούμε ότι κανένα δείγμα ιού SARS-CoV-2 που η ιατρική κοινότητα κατάφερε να απομονώσει το 2020 δεν ήταν εντελώς ίδιο με κάποιο από τα υπόλοιπα παρόλο που ο ιός αυτός μεταλλάσσεται 4 φορές πιο αργά από τον ιό της εποχιακής γρίπης. Έτσι, η επιστημονική κοινότητα άρχισε να χρησιμοποιεί τον όρο «στέλεχος» (strain) για τις παραλλαγές των οποίων ο φαινότυπος εμφάνιζε αξιοσημείωτες διαφορές. Αν και μόνο η παγκόσμια επιστημονική κοινότητα έχει το δικαίωμα να ονομάσει στέλεχος μια παραλλαγή του ιού, πολλές φορές τα ΜΜΕ παραβαίνουν τον κανόνα αυτό.

Δείκτες επικινδυνότητας μιας νόσου:

Καταρχάς, θα πρέπει να ξεκαθαρίσουμε τη διαφορά μεταξύ κάποιων εννοιών και όρων που αφορούν την επικινδυνότητα μιας νόσου και, κατ’ επέκταση, ενός ιού (εννοώντας τη νόσο που προκαλεί ο ιός αυτός). Θνητότητα (Case Fatality Rate ή CFR) ενός ιού είναι η πιθανότητα να πεθάνει κάποιος αν αρρωστήσει από κάποιον ιό. Δηλαδή, εκφράζει την αναλογία (το ποσοστό) των θανάτων από έναν συγκεκριμένο ιό σε σχέση με το σύνολο των ανθρώπων που έχουν διαγνωστεί με τη νόσο που προκαλεί ο ιός αυτός. Προσοχή! Δεν είναι η πιθανότητα θανάτου κάποιου που απλά ήρθε σε επαφή με κάποιον ιό (αυτή ονομάζεται Infection Fatality Rate ή IFR) αλλά η πιθανότητα θανάτου όταν κάποιος έχει ήδη αρρωστήσει (εμφανίζει συμπτώματα ασθένειας) από αυτόν.

Τέλος, Hospitalization Fatality Rate (HFR) είναι η πιθανότητα να πεθάνει κάποιος από μία νόσο όταν έχει εισαχθεί ήδη στο νοσοκομείο εξαιτίας αυτής (δηλαδή, αν γνωρίζουμε ήδη ότι ο οργανισμός του δυσκολεύεται να την αντιμετωπίσει). Όπως καταλαβαίνουμε, ισχύει η σχέση:

HFR > CFR > IFR

Δηλαδή, η πιθανότητα θανάτου είναι μεγαλύτερη για όσους νοσηλεύονται βαριά στο νοσοκομείο (HFR), μικρότερη για όσους απλώς διαγνώστηκαν με συμπτώματα (CFR), και ακόμη μικρότερη αν υπολογίσουμε το σύνολο όσων κόλλησαν τον ιό, ακόμη και χωρίς να το καταλάβουν ποτέ (IFR).

Θνησιμότητα (Mortality Rate) είναι «το μέτρο του αριθμού των θανάτων σε έναν ολόκληρο πληθυσμό μέσα σε μια συγκεκριμένη χρονική περίοδο (π.χ. ανά έτος)». Για παράδειγμα, 11,5 θάνατοι ανά 10.000 κατοίκους κατά τη διάρκεια ενός έτους. Η θνησιμότητα δεν αναφέρεται σε μια συγκεκριμένη αιτία θανάτου, εκτός κι αν αυτό διευκρινίζεται στην πρόταση στην οποία χρησιμοποιούμε τον όρο. Η θνησιμότητα είναι κάτι που έγινε και μετρήθηκε σε μια συγκεκριμένη χρονική περίοδο, σε μια συγκεκριμένη περιοχή και από μια συγκεκριμένη αιτία (ή από όλες τις αιτίες). Είναι απλά μια παρατήρηση και δεν χρησιμοποιείται για να προβλέψουμε το μέλλον.

Ας διευκρινίσουμε τώρα μερικά πράγματα ειδικά για τη θνητότητα, μιας και είναι ένας πολύ δημοφιλής δείκτης όταν αναφερόμαστε στην επικινδυνότητα μιας νόσου.

(1) Η θνητότητα απαιτεί να έχει διαγνωστεί μια νόσος. Όσοι όμως περνάνε μια ασθένεια ελαφριά συνήθως δεν επισκέπτονται κάποιον γιατρό ή δεν κάνουν κάποια εξέταση ώστε να δηλωθεί κάπου επίσημα η περίπτωσή τους. Γι’ αυτό, θα λέγαμε ότι πολλές φορές η πραγματική πιθανότητα να πεθάνει κάποιος που έχει κάποια νόσο είναι αρκετά μικρότερη από αυτή που υπολογίζεται σε μετρήσεις περιστατικών. Δεν είναι όμως και εύκολο να υπολογίσουμε κάποιον καλύτερο και πιο αξιόπιστο δείκτη από τη θνητότητα. Οπότε, η θνητότητα χρησιμοποιείται συνήθως ως μέτρο σύγκρισης της σοβαρότητας μιας νόσου έναντι μιας άλλης.

(2) Η τιμή της υπολογισμένης θνητότητας μπορεί να διαφέρει πολύ από μελέτη σε μελέτη γιατί συνήθως η θνητότητα σε μια κοινότητα εξαρτάται πολύ από παράγοντες όπως (α) η ηλικία, (β) οι συνθήκες διαβίωσης, (γ) η ύπαρξη άλλων υποκείμενων νοσημάτων, (δ) η ορθότητα της μεθόδου που χρησιμοποιείται για την καταγραφή των περιστατικών, (ε) οι δυνατότητες και η ετοιμότητα του συστήματος υγείας κ.ο.κ. Έτσι, για τον γενικό παγκόσμιο πληθυσμό, μπορεί η θνητότητα να είναι 0,1% αλλά σε μια χώρα να είναι 1% και σε μια άλλη να είναι 0,003% γιατί ο μέσος πολίτης της δεύτερης χώρας ζει υπό καλύτερες συνθήκες (τρέφεται πολύ καλύτερα, γυμνάζεται περισσότερο, έχει καλύτερη ιατρική φροντίδα κ.ο.κ.). Για παράδειγμα, οι αρχικές εκτιμήσεις του 2009 για τη θνητότητα της γρίπης H1N1 ήταν: 0,005–0,01% στην Αυστραλία, 0,02–0,03% στις ΗΠΑ και 0,05–0,1% στη Βρετανία. ^[19] Για αντίστοιχους λόγους, οι αποκλίσεις της θνητότητας μπορεί να είναι μεγάλες μεταξύ ηλικιακών ομάδων.

(3) Όταν δεν αναφέρεται κάποια συγκεκριμένη κατηγορία (π.χ. χώρα, ηλικιακή ομάδα κ.λπ.), τότε η τιμή της θνητότητας αναφέρεται στον γενικό πληθυσμό παγκοσμίως.

(4) Η εκτίμηση της θνητότητας βελτιώνεται όσο αυξάνεται ο αριθμός των μελετών που έχουν δημοσιευτεί.

Η έννοια της ανοσίας:

Ανοσία είναι η κατάσταση ενός οργανισμού κατά την οποία έχει «μνήμη» ενός συγκεκριμένου παθογόνου παράγοντα (π.χ. ιού), είτε λόγω προηγούμενων μολύνσεων είτε λόγω εμβολιασμού, και άρα μπορεί με μεγάλη πιθανότητα να τον αναγνωρίσει γρήγορα και να τον αντιμετωπίσει επιτυχώς, αποτρέποντας μια πιθανή νέα μόλυνση να προχωρήσει πέρα από το στάδιο της επώασης (δηλαδή, να μην υπάρξει νόσηση). Η ανοσία μπορεί επίσης να αποκτηθεί και παθητικά, όταν αντισώματα ενός παθογόνου μεταφερθούν από ένα άτομο σε άλλο. Αυτή ονομάζεται παθητική ανοσία και μπορεί να συμβεί είτε με φυσικό τρόπο (π.χ. όταν μητρικά αντισώματα μεταφέρονται μέσω του πλακούντα και του πρωτογάλακτος σε έμβρυα και νεογνά), είτε με τεχνητό τρόπο (π.χ. να εγχυθούν αντισώματα από τον ορό ή το πλάσμα ενός ανοσοποιημένου ατόμου σε άλλα, συνήθως ευάλωτα, άτομα). Η προστασία που παράγεται από την παθητική ανοσία είναι άμεση, αλλά εξασθενεί γρηγορότερα (μετά από εβδομάδες ή μήνες) σε σχέση με την ανοσία που αποκτήθηκε λόγω μόλυνσης ή εμβολιασμού.

Δεδομένου ότι η μετάδοση ενός ιού σε άλλο άτομο συνήθως εξαρτάται από το ιικό φορτίο και άρα το κατά πόσο έχει εξαπλωθεί ο ιός στον οργανισμό μας, η παρουσία ανοσίας σε σημαντικό τμήμα του πληθυσμού μειώνει αρκετά την εξάπλωση ενός ιού. Σε μερικές περιπτώσεις η απόκτηση ανοσίας μέσω μόλυνσης δεν είναι μια αποδεκτή επιλογή γιατί η ασθένεια που προκαλείται είναι επικίνδυνη. Για παράδειγμα, ο τέτανος είναι πολύ επικίνδυνος και γι’ αυτό εμβολιαζόμαστε, ώστε να είμαστε προετοιμασμένοι. Σε άλλες περιπτώσεις δεν μπορούμε να μιλάμε καν για ανοσία. Για παράδειγμα, ο ιός της γρίπης μεταλλάσσεται αρκετά συχνά και η ανοσία που αφήνει φθίνει σχετικά σύντομα και δεν είναι πολύ ισχυρή. Γι’ αυτό ένα άτομο μπορεί να αρρωστήσει δύο και τρεις φορές μέσα σε έναν χρόνο και μάλιστα από το ίδιο στέλεχος. Επίσης, παρατηρούμε για διάφορους ιούς, όπως της γρίπης ή τον νοροϊό, ότι έχουμε επιδημίες οι οποίες δημιουργούν σε κάποια άτομα μια προσωρινή ανοσία μέχρι να εμφανιστεί νέο κυρίαρχο στέλεχος, το οποίο θα προκαλέσει νέο κύμα επιδημίας. Η μικρή διάρκεια της ανοσίας σε αυτές τις περιπτώσεις δεν μας ανησυχεί ιδιαίτερα γιατί η επικινδυνότητα των συγκεκριμένων ιών δεν θεωρείται σημαντική. Βέβαια, μερικά άτομα δεν μπορούν να γίνουν άνοσα για ιατρικούς λόγους, όπως ανοσοανεπάρκεια ή ανοσοκαταστολή, αλλά αυτά τα άτομα αποτελούν εξαίρεση και συνήθως λαμβάνουν ειδικά μέτρα προστασίας.

Σε γενικές γραμμές, η απόκτηση ανοσίας μέσω εμβολιασμού έχει νόημα όταν ένας ιός αφήνει ισχυρή ανοσία μακράς διάρκειας (αρκετά χρόνια) και η νόσος που προκαλεί ο ιός είναι επικίνδυνη. Πάντως, η εξάλειψη μιας ασθένειας μέσω της απόκτησης ανοσίας από σημαντικό τμήμα του πληθυσμού είναι κάτι πολύ δύσκολο. Ακόμα και αν πληρούνται οι προϋποθέσεις για τη διάρκεια και την ισχύ της ανοσίας, το ποσοστό του πληθυσμού που πρέπει να αποκτήσει ανοσία για να σταματήσει η διάδοση του ιού (και άρα να εξαλειφθεί) μεγαλώνει όσο μεγαλώνει και η μεταδοτικότητα του ιού. Επίσης, αν προσπαθούμε να πετύχουμε ανοσία ολόκληρης της κοινότητας μέσω εμβολιασμού, τότε το ποσοστό του πληθυσμού που πρέπει να εμβολιαστεί εξαρτάται και από την αποτελεσματικότητα του εμβολίου. Αν η αποτελεσματικότητα δεν είναι υψηλή και ο ιός είναι ιδιαίτερα μεταδοτικός, τότε δεν μπορεί να σταματήσει η διάδοση ακόμα και αν εμβολιαστεί ολόκληρος ο πληθυσμός. Μέχρι σήμερα έχουν εξαλειφθεί μόνο δύο ασθένειες με αυτό τον τρόπο: η πανώλη των βοοειδών και η ευλογιά.

Σχεδιασμός φαρμάκων, Διαδικασίες αδειοδότησης και Ασφάλεια

Σχεδιασμός και αδειοδότηση: ^[20][21][22]

Η διαδικασία ανακάλυψης ενός φαρμάκου ή γενικότερα μιας θεραπείας για μια πάθηση είναι μια χρονοβόρα διαδικασία. Πρώτα πρέπει να ανακαλυφθεί ο μηχανισμός που προκαλεί την πάθηση. Αυτό δεν είναι κάτι απλό, μιας και είναι τόσα πολλά που συμβαίνουν σε έναν οργανισμό κάθε στιγμή και, κάποιες φορές, ο μηχανισμός μπορεί να είναι πολυπαραγοντικός (να οφείλεται στην επίδραση πολλών παραγόντων). Η πολυπλοκότητα αυτή σημαίνει ότι η ανακάλυψη του μηχανισμού δεν είναι άμεση, αλλά μπορεί να απαιτεί τη διατύπωση και τον έλεγχο διαφορετικών υποθέσεων. Πολλές από αυτές αποδεικνύονται λανθασμένες, με αποτέλεσμα να απαιτείται περαιτέρω έρευνα μέχρι να εντοπιστεί ο σωστός μηχανισμός.

Αφού ανακαλυφθεί ο μηχανισμός, πρέπει να ανακαλυφθεί και ένας τρόπος με τον οποίο ο μηχανισμός αυτός θα αντιμετωπιστεί. Δηλαδή, το είδος της παρέμβασης στον ανθρώπινο οργανισμό που πιστεύουμε ότι θα ανακόψει τον μηχανισμό της πάθησης. Ωστόσο, δεν είναι εξαρχής γνωστό ποια παρέμβαση θα είναι αποτελεσματική, οπότε και σε αυτό το στάδιο χρειάζεται να διατυπωθούν και να ελεγχθούν διαφορετικές υποθέσεις. Κάποιες από αυτές μπορεί επίσης να αποδειχθούν λανθασμένες, με αποτέλεσμα να χρειαστεί να εξεταστούν άλλες πιθανές παρεμβάσεις.

Αφού αποφασιστεί ποια παρέμβαση θα μπορούσε να αντιμετωπίσει τον μηχανισμό της πάθησης, το επόμενο βήμα είναι να βρεθεί το μέσο (η ουσία) που θα μπορεί να πραγματοποιήσει αυτή την παρέμβαση. Συνήθως αυτό γίνεται με τη χρήση ενός χημικού μορίου το οποίο θα εισάγουμε στον οργανισμό. Το δύσκολο είναι να βρεθεί το κατάλληλο μόριο, καθώς πρέπει να είναι σε θέση να προκαλέσει την επιθυμητή παρέμβαση χωρίς να προκαλεί ανεπιθύμητες επιδράσεις στον οργανισμό. Η επιλογή του κατάλληλου μορίου περιλαμβάνει την εκτίμηση των ιδιοτήτων που έχουν διάφορα μόρια (συνήθως, μόρια πρωτεϊνών), από τα εκατομμύρια που υπάρχουν στη φύση (natural product) ή που θα μπορούσαμε να συνθέσουμε με εργαστηριακό τρόπο (de novo drug design). Η εκτίμηση αφορά τις ιδιότητες των μορίων αυτών (π.χ. τον βαθμό στον οποίο διαλύονται στο νερό) αλλά και την αλληλεπίδρασή τους με τον ανθρώπινο οργανισμό (π.χ. αν είναι τοξικά, αν μπορεί να καταλήξουν σε μέρη του οργανισμού που δεν το επιθυμούμε, όπως ο εγκέφαλος κ.λπ.) και ένα μεγάλο μέρος αυτής της εκτίμησης αφορά την (τρισδιάστατη) δομή (μορφή) της πρωτεΐνης, η οποία επηρεάζει και την αλληλεπίδρασή της με άλλα μόρια. Το ότι σε κάποια φάρμακα η συγκεκριμένη πρωτεΐνη αποτελεί τη βασική δραστική ουσία, δεν σημαίνει ότι η πρωτεΐνη αυτή είναι το μοναδικό συστατικό. Χρειάζονται και άλλα, δευτερεύοντα συστατικά, τα οποία θα ρυθμίσουν την αλληλεπίδραση της πρωτεΐνης με τον οργανισμό.

Αφού ολοκληρωθεί ο σχεδιασμός του φαρμάκου και των συστατικών του, τα οποία θα μπορέσουν να υλοποιήσουν τον θεραπευτικό μηχανισμό, έπονται οι απαραίτητες, χρονοβόρες και κοστοβόρες εργαστηριακές δοκιμές και κλινικές μελέτες οι οποίες θα αξιολογήσουν την αποτελεσματικότητα (efficacy) και την ασφάλεια (safety) του φαρμάκου. Φυσικά, μιλάμε για ασφάλεια και αποτελεσματικότητα σε ικανοποιητικό βαθμό και όχι σε απόλυτο, μιας και κανένα φάρμακο δεν είναι ούτε απόλυτα αποτελεσματικό, ούτε απόλυτα ασφαλές. Και αυτό γιατί η λειτουργία της ανθρώπινης βιολογίας είναι τόσο σύνθετη που όχι μόνο δεν μπορούμε να προβλέψουμε απόλυτα την επίδραση ενός φαρμάκου σε έναν οργανισμό αλλά και ένα φάρμακο δεν μπορεί να έχει ακριβώς την ίδια επίδραση σε κάθε οργανισμό. Άλλωστε, δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι, πολλές φορές, ο μοναδικός ή κύριος παράγοντας που προκαλεί μια πάθηση είναι εξωγενής (κακή διατροφή, μολυσμένος αέρας, άγχος κ.λπ.). Αν ένα φάρμακο μπλοκάρει τον μηχανισμό με τον οποίο αντιδρά το σώμα στους εξωγενείς παράγοντες, τότε το σώμα μπορεί να καταφύγει σε άλλο μηχανισμό, προκαλώντας μια εναλλακτική πάθηση.

Σημείωση: Η διαδικασία ανάπτυξης και αδειοδότησης ενός φαρμακευτικού σκευάσματος που περιγράφουμε εδώ στηρίζεται κυρίως στον τρόπο λειτουργίας του αμερικάνικου Οργανισμού Τροφίμων και Φαρμάκων (Food and Drug Administration-FDA). Αν και η λειτουργία του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Φαρμάκων (European Medicines Agency-EMA) είναι παρόμοια, γιατί οι οργανισμοί αυτοί συντονίζουν τον τρόπο λειτουργίας τους σε διεθνές επίπεδο, θα αναφέρουμε όποιες σημαντικές διαφοροποιήσεις έχουν πέσει στην αντίληψή μας.

Η διαδικασία που οδηγεί στην αδειοδότηση της εμπορικής κυκλοφορίας ενός φαρμακευτικού σκευάσματος ξεκινά με το στάδιο των προκλινικών μελετών. Οι μελέτες αυτές γίνονται σε καλλιέργειες κυττάρων, σε ζώα,  ή και με τη χρήση υπολογιστικών μοντέλων, και έχουν σκοπό, αφενός, να διερευνήσουν κάποιες βασικές ιδιότητες του φαρμάκου (π.χ. τον τρόπο με τον οποίο το φάρμακο θα απορροφηθεί από τον οργανισμό, σε ποια μέρη του οργανισμού αναμένουμε να διανεμηθεί, με ποιο τρόπο θα μεταβολιστεί και πώς θα το αποβάλει ο οργανισμός μετά τον μεταβολισμό του) και, αφετέρου, να δούμε αν το σκεύασμα πληρεί ένα βασικό επίπεδο ασφάλειας (π.χ. δεν προκαλεί καρκίνο, μεταλλάξεις ή άλλες γενετικές ανωμαλίες). Οι μελέτες αυτές ανήκουν σε έναν κλάδο ο οποίος ονομάζεται «φαρμακοκινητική». Για τον FDA, οι προκλινικές μελέτες είναι προαπαιτούμενο πριν το φάρμακο δοκιμαστεί σε οποιονδήποτε ανθρώπινο οργανισμό. Οι προκλινικές μελέτες γίνονται συνήθως για έναν μεγάλο αριθμό υποψηφίων συστατικών από τα οποία, τις περισσότερες φορές, θα καταλήξουμε σε 4–5 υποψήφια συστατικά, αυτά με τις καλύτερες προοπτικές. Μόλις ολοκληρωθούν οι προκλινικές μελέτες, υποβάλλεται μια αίτηση (γνωστή ως IND) στον FDA για έγκριση. Οι προκλινικές μελέτες διαρκούν συνήθως 3–6 χρόνια.

Αν τα αποτελέσματα δείχνουν ικανοποιητικά, ο FDA δίνει το πράσινο φως για να προχωρήσει η εταιρία στις κλινικές μελέτες, οι οποίες γίνονται σε τρία στάδια. Το πρώτο στάδιο αφορά κυρίως την εκτίμηση της επικινδυνότητας (επίπεδα ασφαλούς δοσολογίας, κύριες παρενέργειες κ.λπ.) και της φαρμακοκινητικής του φαρμάκου όταν εφαρμόζεται σε ανθρώπους. Οι μελέτες της πρώτης φάσης γίνονται σε έναν αριθμό από 20 έως 100 υγιή άτομα τα οποία προσφέρονται ως εθελοντές. Εδώ υπάρχουν κάποιες εξαιρέσεις, όπως οι περιπτώσεις αντικαρκινικών φαρμάκων για τα οποία ως εθελοντές επιλέγονται άτομα με καρκίνο τα οποία όμως δεν φαίνεται να αντιδρούν σε κάποια άλλη γνωστή θεραπεία. Το δεύτερο στάδιο στοχεύει στη μελέτη της αποτελεσματικότητας του φαρμάκου και την εύρεση της βέλτιστης δοσολογίας, παρακολουθώντας φυσικά παράλληλα και το θέμα της επικινδυνότητας. Οι δοκιμές γίνονται σε έναν πληθυσμό από 100 έως 600 άτομα, τα οποία έχουν την πάθηση που το φάρμακο προσπαθεί να θεραπεύσει. Αν η αποτελεσματικότητα αποδειχθεί ικανοποιητική, τότε η εταιρία μπορεί να προχωρήσει στο τρίτο στάδιο. Το τρίτο στάδιο αποτελείται από τυχαιοποιημένες κλινικές δοκιμές με χρήση εικονικού φαρμάκου (γνωστές ως Randomized placebo-controlled trials-RCTs), στις οποίες συμμετέχουν 1000 έως 3000 εθελοντές που έχουν την πάθηση που προσπαθούμε να θεραπεύσουμε, και χωρίζονται σε ομάδες. Το στάδιο αυτό λειτουργεί ως εξής. Σε κάποιες ομάδες (η επιλογή είναι τυχαία και δεν τη γνωρίζουν οι ίδιοι ή οι ερευνητές που τους επιβλέπουν) δίνεται το νέο φάρμακο ενώ σε άλλες δίνεται ένα placebo (ένα χάπι χωρίς καμία δραστική ουσία). Αν παρατηρηθεί ότι σε κάποια κατηγορία χρηστών (π.χ. ηλικιακή κατηγορία) όσοι πήραν το κανονικό φάρμακο εμφανίζουν κάποια αξιοσημείωτη βελτίωση σε σχέση με όσους από την αντίστοιχη κατηγορία πήραν το placebo, τότε θεωρείται ότι η τρίτη φάση ήταν επιτυχής, για την κατηγορία αυτή. Στη φάση αυτή, η αποτελεσματικότητα του φαρμάκου δεν προϋποθέτει ούτε την πλήρη ανάρρωση του ασθενούς ούτε το να είναι το φάρμακο αυτό πιο αποτελεσματικό από ένα άλλο που κυκλοφορεί ήδη στην αγορά. Οι κλινικές μελέτες έχουν μια τυπική διάρκεια 6–8 χρόνων. 

Η τελική φάση πριν την εμπορική κυκλοφορία σε μια χώρα είναι να γίνει αίτηση αδειοδότησης από την κατασκευάστρια εταιρία στον εθνικό οργανισμό φαρμάκων της αντίστοιχης χώρας. Ο ίδιος ο οργανισμός δεν διεξάγει καμία μελέτη για το φάρμακο. Απλά εξετάζει τα δεδομένα των μελετών που διεξήγαγε η κατασκευάστρια εταιρία και αποφαίνεται για το αν, σύμφωνα με αυτά, το φάρμακο είναι αρκετά αποτελεσματικό και αρκετά ασφαλές. Με άλλα λόγια, η απόφαση στηρίζεται σε μια ανάλυση κόστους-οφέλους (ως «κόστος» δεν εννοούμε το οικονομικό κόστος αλλά τον πιθανό κίνδυνο από παρενέργειες) και αφορά το αν τα πιθανά οφέλη από τη χρήση του φαρμάκου υπερτερούν (από στατιστικής άποψης) των πιθανών κινδύνων. Αν τα οφέλη υπερτερούν των κινδύνων μόνο σε συγκεκριμένες κατηγορίες χρηστών, τότε ο οργανισμός μπορεί να εγκρίνει την κυκλοφορία με την προϋπόθεση ότι η χρήση του φαρμάκου θα ενδείκνυται μόνο σε αυτές τις κατηγορίες. Στις ΗΠΑ, η αίτηση αυτή ονομάζεται NDA (New Drug Application) και υποβάλλεται στον FDA. Για την ακρίβεια, το τμήμα του FDA που ασχολείται με την έγκριση της εμπορικής κυκλοφορίας ενός νέου φαρμάκου είναι το Κέντρο Αξιολόγησης και Έρευνας Φαρμάκων (Center for Drug Evaluation & Research-CDER). Ο οργανισμός εξετάζει τον φάκελο των προκλινικών και κλινικών μελετών του φαρμάκου και μπορεί (α) να εγκρίνει την κυκλοφορία του φαρμάκου, (β) να ζητήσει επιπλέον μελέτες, ή (γ) να απορρίψει την αίτηση. Αν φάρμακα για την ίδια πάθηση κυκλοφορούν ήδη στην αγορά, η έγκριση του νέου φαρμάκου προϋποθέτει ότι είναι τουλάχιστον τόσο καλό (από άποψη αποτελεσματικότητας ή/και ασφάλειας) όσο και αυτά που ήδη κυκλοφορούν (π.χ. μπορεί να μην είναι πιο αποτελεσματικό στον γενικό πληθυσμό αλλά να είναι για μια κατηγορία χρηστών που τα άλλα φάρμακα δεν καλύπτουν).

Στάδια ανάπτυξης νέου φαρμάκου ^[54]

Ασφάλεια φαρμάκων, ανίχνευση παρενεργειών και φαρμακοεπαγρύπνηση: ^{[11][23][24][25][26]}

Τα φάρμακα μπορεί να επηρεάσουν τον οργανισμό με ανεπιθύμητους, επιβλαβείς τρόπους. Αυτές οι επιδράσεις, οι οποίες ονομάζονται παρενέργειες ή ανεπιθύμητες ενέργειες, αντιπροσωπεύουν τους κινδύνους των φαρμάκων. Μέχρι τη στιγμή που ένα νέο φάρμακο λαμβάνει την άδεια κυκλοφορίας, το φάρμακο έχει δοκιμαστεί σε περιορισμένο αριθμό ατόμων στα πλαίσια των κλινικών δοκιμών και τα δεδομένα έχουν οδηγήσει στο συμπέρασμα ότι τα πιθανά οφέλη του φαρμάκου υπερτερούν των πιθανών κινδύνων του (καθεστώς πριν από τη διάθεση στην αγορά). Ωστόσο, μόλις το φάρμακο λάβει την άδεια εμπορικής κυκλοφορίας (καθεστώς μετά τη διάθεση), αρχίζει να χρησιμοποιείται σε κανονικό περιβάλλον υγειονομικής περίθαλψης, δηλαδή σε μεγάλο αριθμό ασθενών, οι οποίοι μπορεί να διαφέρουν από τον πληθυσμό των κλινικών μελετών. Επιπλέον, κάποιες παρενέργειες μπορεί να εμφανίζονται μόνο αρκετό καιρό μετά τη χρήση ή μετά από παρατεταμένη χρήση, και έτσι δεν μπορούν να εντοπιστούν στις περιορισμένες χρονικές περιόδους των κλινικών μελετών. Επομένως, είναι σημαντικό οι τυχόν νέοι ή μεταβαλλόμενοι κίνδυνοι ενός φαρμάκου να εντοπιστούν το συντομότερο δυνατόν, και να ληφθούν μέτρα για την ελαχιστοποίησή τους και την προώθηση της ασφαλούς και αποτελεσματικής χρήσης. Οι παρενέργειες ενός φαρμάκου μπορεί να οφείλονται τόσο στο ίδιο το φάρμακο όσο και στον τρόπο χρήσης του (π.χ. λάθος δοσολογία, πιθανές αλληλεπιδράσεις με άλλα φάρμακα). Επίσης, οι παρενέργειες μπορεί να είναι πολύ απλές, όπως η πρόκληση υπνηλίας, έως και πολύ σοβαρές, όπως ο θάνατος.  

Θα επαναλάβουμε και πάλι πως το γεγονός ότι ένα φάρμακο παίρνει άδεια κυκλοφορίας δεν σημαίνει ότι είμαστε σίγουροι για την απουσία πιθανών παρενεργειών. Σημαίνει ότι, για την ώρα, εκτιμάμε πως τα πιθανά οφέλη του υπερτερούν των πιθανών κινδύνων του. Όλα, και τα οφέλη και οι κίνδυνοι, υπολογίζονται μέσω στατιστικών. Αν εμφανίζεται μια παρενέργεια, δεν σημαίνει ότι γνωρίζουμε και τον μηχανισμό που την προκαλεί. Η αξιολόγηση αυτής της σχέσης κόστους-οφέλους εξαρτάται από τη σοβαρότητα της πάθησης την οποία προσπαθούμε να γιατρέψουμε/αποφύγουμε, από το πόσο αποδοτικό είναι το σκεύασμα στην καταπολέμηση της πάθησης και από το πόσο σοβαρές και σπάνιες είναι οι πιθανές παρενέργειες. Στην πράξη, είναι κάπως σπάνιο κάποιο φάρμακο να μην έχει καθόλου πιθανές παρενέργειες, μιας και όλα τα φάρμακα παρεμβαίνουν στον τρόπο λειτουργίας του οργανισμού. Γι’ αυτό και οι γιατροί επισημαίνουν ότι δεν θα πρέπει να λαμβάνουμε κανένα φάρμακο με ασήμαντη αφορμή. Ούτε καν μια ασπιρίνη.

Είναι γνωστό ότι οι κλινικές μελέτες μπορούν να δώσουν απλά μια ένδειξη για την επικινδυνότητα ενός φαρμάκου αλλά δεν μπορούν σε καμία περίπτωση να εγγυηθούν την έλλειψη παρενεργειών ή τον βαθμό στον οποίο ένα φάρμακο πρέπει να θεωρείται ασφαλές. Γι’ αυτό, ακόμα και μετά την έγκριση για εμπορική κυκλοφορία, η εταιρία οφείλει να συνεχίσει την παρακολούθηση του φαρμάκου και να ενημερώνει τακτικά τις οδηγίες (ενδείξεις) που το συνοδεύουν στην περίπτωση που υπάρξουν νέα ευρήματα και προσαρμογές στη χρήση του (π.χ. νέες συστάσεις για τη δοσολογία). Γύρω στο 4–5% των φαρμάκων αποσύρονται μετά την επίσημη κυκλοφορία τους, ενώ ένα 20% αποκτούν κάποια προειδοποίηση στη χρήση. Επιπλέον, η αναγνώριση αυτής της πραγματικότητας οδήγησε στη θεσμοθέτηση της Φαρμακοεπαγρύπνησης. Φαρμακοεπαγρύπνηση είναι η πρακτική της παρακολούθησης της χρήσης φαρμακευτικών σκευασμάτων (από συμπληρώματα διατροφής έως αντιβιοτικά και εμβόλια) για αρνητικά αποτελέσματα (ανεπιθύμητες ενέργειες). Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (ΠΟΥ) δημιούργησε το Πρόγραμμα Διεθνούς Παρακολούθησης Φαρμάκων ως απάντηση στη συμφορά της θαλιδομίδης που αποκαλύφθηκε το 1961. Αυτό σηματοδότησε την έναρξη της διεθνούς φαρμακοεπαγρύπνησης. 

Η θαλιδομίδη ^[27][28] αναπτύχθηκε για πρώτη φορά ως ηρεμιστικό από την ελβετική φαρμακευτική εταιρία Ciba το 1953. Το 1954, η Ciba εγκατέλειψε το προϊόν, το οποίο αγόρασε η γερμανική φαρμακευτική εταιρεία Chemie Grünenthal, η οποία προώθησε την εμπορική χρήση της μέσω του φαρμάκου Contergan. Η ουσία ήταν γνωστή στον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας από το 1954 και το φάρμακο κυκλοφόρησε από το 1957 σε όλο τον κόσμο ως υποκατάστατο των βαρβιτουρικών. Οι κλινικές μελέτες που είχαν γίνει σε ζώα και ανθρώπους δεν είχαν δείξει ιδιαίτερες παρενέργειες. Επρόκειτο για ένα ηρεμιστικό – υπνωτικό που όμως είχε κριθεί κατάλληλο και για χρήση από εγκύους, για την ανακούφιση της ναυτίας κατά τους πρώτους μήνες της κύησης.

Στις αρχές του 1961 άρχισαν να φτάνουν στα γραφεία της εταιρίας διαμαρτυρίες για νευρική φαγούρα σε περιπτώσεις μακροχρόνιας λήψης του φαρμάκου. Ήταν η αφορμή ώστε η Grünenthal να θέσει το φάρμακο σε υποχρεωτική συνταγογράφηση από γιατρό. Σε παιδιατρικό συνέδριο που έγινε στο Ντίσελντορφ τον Νοέμβριο του 1961, για πρώτη φορά εκφράζεται δημόσια η υποψία ότι η λήψη του φαρμάκου ίσως να συνδέεται με την απότομη άνοδο των γεννήσεων παραμορφωμένων παιδιών. Κάποιες χώρες απέσυραν το φάρμακο νωρίς (η Βρετανία το 1961 και ο Καναδάς το 1962), ενώ άλλες, όπως η Ισπανία, το απέσυραν τη δεκαετία του 1980. Μόλις το 2008 η ισπανική κυβέρνηση παραδέχθηκε ότι η χώρα εισήγαγε θαλιδομίδη.

Όμως, ακόμα και η διαδικασία της φαρμακοεπαγρύπνησης δεν μπορεί να εγγυηθεί τη γρήγορη ανίχνευση πιθανών σοβαρών παρενεργειών που δεν είχαν αποκαλυφθεί κατά τη διάρκεια των κλινικών μελετών. Η ανίχνευση τέτοιων παρενεργειών μπορεί να πάρει και χρόνια. ^{[22][29][30][31][32][33]} Άλλωστε, οι υπολογισμοί κόστους-οφέλους ενός φαρμάκου βασίζονται σε στατιστικά και δεν είναι πάντα ξεκάθαρο αν υπερισχύει το όφελος ή η ζημιά από ένα φάρμακο. Επίσης, στην αξιολόγηση και τη λήψη τέτοιων αποφάσεων εμπλέκονται πάντα τεράστια οικονομικά συμφέροντα, ενώ σε μερικές περιπτώσεις και πολιτικά συμφέροντα.

Μια άλλη ενδιαφέρουσα περίπτωση είναι το γνωστό παιδικό ταλκ της Johnson & Johnson ^[34][35][36] το οποίο πρωτοκυκλοφόρησε γύρω στο 1894. Το 2016 ένα δικαστήριο των ΗΠΑ επέβαλε στη Johnson & Johnson αποζημίωση 72 εκατομμυρίων δολαρίων στην οικογένεια μιας γυναίκας που χρησιμοποιούσε προϊόντα ταλκ της εταιρίας, επειδή πέθανε από καρκίνο των ωοθηκών. Παρότι η εταιρία κατάφερε στη συνέχεια να ακυρώσει τη δικαστική απόφαση, το θέμα έγινε γνωστό και οι αγωγές πολλαπλασιάστηκαν. Η εταιρία απέσυρε το συγκεκριμένο προϊόν το 2020 και το 2024 ο ΠΟΥ χαρακτήρισε το συγκεκριμένο βρεφικό ταλκ ως «πιθανώς καρκινογόνο για τον άνθρωπο». Οι υποθέσεις αποζημίωσης για πρόκληση καρκίνου των ωοθηκών που εκκρεμούσαν μέχρι πρόσφατα σε ομοσπονδιακά και πολιτειακά δικαστήρια των ΗΠΑ για το συγκεκριμένο προϊόν ήταν περίπου 69.000 και τον Ιούλιο του 2026 η εταιρία πρότεινε έναν διακανονισμό ύψους 5,5 δισεκατομμυρίων για όλες τις υποθέσεις.

Η λειτουργία της φαρμακοεπαγρύπνησης στηρίζεται στην υποβολή των παρατηρούμενων παρενεργειών στον αντίστοιχο οργανισμό υγείας. Είναι η γνωστή κίτρινη κάρτα του Εθνικού Οργανισμού Φαρμάκων (ΕΟΦ), η οποία από το 2018 υπάρχει και σε ηλεκτρονική μορφή. Η κάρτα αυτή μπορεί να υποβληθεί από οποιονδήποτε, όπως από επαγγελματίες υγείας, ασθενείς, συγγενείς ασθενών, ακόμα και φαρμακευτικές εταιρίες. Η υποβολή δεν σχετίζεται με κάποια διάγνωση του αιτίου της παρενέργειας. Δεν είναι ανάγκη αυτός που υποβάλλει μια κάρτα να γνωρίζει αν η παρατηρούμενη παρενέργεια οφείλεται σε συγκεκριμένο φάρμακο που έχει λάβει ο ασθενής (στο πρόσφατο παρελθόν ή ακόμα παλιότερα). Άλλωστε, ο ασθενής που εμφάνισε την παρενέργεια μπορεί να ακολουθεί φαρμακευτική αγωγή με περισσότερα από ένα φάρμακα. Οι κίτρινες κάρτες προωθούνται από τον αντίστοιχο εθνικό οργανισμό φαρμάκων στο Uppsala Monitoring Centre του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας της Σουηδίας, έναν αυτοχρηματοδοτούμενο οργανισμό, όπου μέσω μεθόδων στατιστικής ανάλυσης εξάγονται συμπεράσματα για το αν κάποιες παρενέργειες μπορεί να προέρχονται από συγκεκριμένα φάρμακα. Ο αντίστοιχος οργανισμός φαρμακοεπαγρύπνησης των ΗΠΑ είναι η FDA MedWatch.

Δυστυχώς, οι διαδικασίες της φαρμακοεπαγρύπνησης δεν εφαρμόζονται σε ικανοποιητικό βαθμό. ^[11][26] Υπολογίζεται ότι λιγότερο από το 10% των σοβαρών παρενεργειών που οφείλονται σε φαρμακευτικά σκευάσματα αναφέρονται μέσω της φαρμακοεπαγρύπνησης. ^[22][24][37] Οι λόγοι είναι πολλοί. Άγνοια των διαδικασιών και του τρόπου λειτουργίας της φαρμακοεπαγρύπνησης, αμέλεια (δεν θέλουν να ξοδέψουν το χρόνο τους), φόβος των γιατρών μήπως εκτεθούν απέναντι στην εταιρία που παρασκευάζει το φάρμακο ή απέναντι στον ασθενή στον οποίο το χορήγησαν κ.ά. 

Το ζήτημα της σύγκρουσης συμφερόντων:

Από το 1992, με το Prescription Drug User Fee Act, η χρηματοδότηση του FDA προέρχεται σε μεγάλο βαθμό από τα τέλη τα οποία εισπράττει από τις φαρμακευτικές εταιρίες. Τα τέλη αυτά απαιτούνται ώστε ο FDA να μπορεί να ανταποκριθεί με ικανοποιητική ταχύτητα στις ανάγκες των φαρμακευτικών. Το 2016, το 45% του συνολικού προϋπολογισμού του FDA και πάνω από το 80% του προϋπολογισμού του CDER προερχόταν από τα τέλη που κατέβαλαν οι φαρμακευτικές εταιρίες. Αυτή η σχέση οικονομικής εξάρτησης του FDA από τις φαρμακευτικές δημιουργεί μια σύγκρουση συμφερόντων. ^[22] Παρόμοια, αν όχι χειρότερη, είναι η κατάσταση στον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας. Ο ΠΟΥ δεν είναι οικονομικά ανεξάρτητος αλλά (τουλάχιστον την περίοδο της πανδημίας) ο μεγαλύτερος χρηματοδότης του, μετά το κράτος των ΗΠΑ, ήταν το ίδρυμα Bill & Melinda Gates Foundation, ένα ιδιωτικό ίδρυμα με σημαντικές επενδύσεις στις φαρμακευτικές εταιρίες. ^[38]

Οι οικονομικές αυτές εξαρτήσεις εκτείνονται και σε άλλους τομείς. Ιδιωτική χρηματοδότηση σε μορφή χορηγίας γίνεται σε μεγάλο βαθμό και σε ερευνητική δραστηριότητα επιστημόνων και ακαδημαϊκών· είτε άμεση, είτε έμμεση. Η έμμεση έχει συνήθως δύο μορφές. Η πρώτη αφορά ένα επενδυτικό ίδρυμα το οποίο από τη μία επενδύει στη φαρμακευτική Α και από την άλλη χρηματοδοτεί την ερευνητική δραστηριότητα επιστημόνων οι οποίοι είτε συμμετέχουν σε οργανισμούς (π.χ. ο FDA, ο ΠΟΥ, ο ΕΜΑ κ.ά.) που έχουν λόγο στη χρήση των προϊόντων της φαρμακευτικής Α, είτε συμμετέχουν ως αξιολογητές σε επιστημονικά περιοδικά στα οποία δημοσιεύονται τα ερευνητικά αποτελέσματα της φαρμακευτικής. Η δεύτερη αφορά την περίπτωση όπου μια φαρμακευτική δίνει χορηγίες σε ΜΚΟ και οι οργανώσεις αυτές χρηματοδοτούν την ερευνητική δραστηριότητα των διαφόρων ομάδων, ώστε να μη φανεί ότι η χρηματοδότηση γίνεται άμεσα από τη φαρμακευτική.

Αν σκεφτούμε το μεγάλο κόστος και τη χρονική διάρκεια που απαιτείται για την ανάπτυξη ενός φαρμάκου καθώς και τα τεράστια κέρδη που συνοδεύουν την κυκλοφορία ενός νέου φαρμάκου στην αγορά, καταλαβαίνει κανείς πως η εταιρία που το αναπτύσσει έχει κάθε λόγο να προσπαθεί να αποφύγει την αποτυχία κάποιου σταδίου κλινικών μελετών και να εκμεταλλευθεί κάθε «παραθυράκι» που υπάρχει στη διαδικασία έγκρισης. Άλλωστε, δεν έχει λόγο να μην υποθέσει ότι και κάθε άλλο φάρμακο που κυκλοφορεί εμπορικά έχει κάνει το ίδιο και άρα ότι το δικό της προϊόν μειονεκτεί έναντι των άλλων. Μεταξύ άλλων αυτό φαίνεται και από το ότι οι επιστημονικές δημοσιεύσεις που αφορούν τις κλινικές αυτές μελέτες θεωρούν ότι υπάρχουν θετικές ενδείξεις σε πολύ μεγάλο ποσοστό αυτών (π.χ. 94%), ενώ η εξέταση των αντίστοιχων μελετών από τον FDA, κατά τη διαδικασία έγκρισης, βρίσκει θετικές ενδείξεις σε πολύ μικρότερο ποσοστό αυτών (π.χ. 51%). ^[22]

Οι ιδιαιτερότητες αδειοδότησης στον EMA: ^[39]

Η διαδικασία αδειοδότησης είναι κάπως διαφορετική για την Ευρωπαϊκή Ένωση (ΕΕ). Για την ακρίβεια, στην ΕΕ υπάρχουν τέσσερις διαφορετικές διαδικασίες αδειοδότησης, κάθε μία από τις οποίες εφαρμόζεται σε διαφορετική περίπτωση.

Η πρώτη περιλαμβάνει μια αίτηση αδειοδότησης, γνωστή ως MAA (Marketing Authorization Application), στον ευρωπαϊκό οργανισμό φαρμάκων, τον EMA. Η αίτηση εξετάζεται από τους ειδικούς του EMA ώστε ο ΕΜΑ να εκδώσει μια συμβουλευτική άποψη («γνωμοδότηση») προς την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, η οποία θα αποφασίσει για την έγκριση ή την απόρριψη της αίτησης. Αν εγκριθεί, τότε το φάρμακο μπορεί να διατεθεί εμπορικά σε όλες τις χώρες της ΕΕ χωρίς περαιτέρω διαδικασίες. Τυπική χρονική διάρκεια για την αξιολόγηση της αίτησης είναι οι 210 ημέρες (εργάσιμες, όχι ημερολογιακές) γιατί οι φάκελοι των κλινικών μελετών είναι ογκώδεις και η αξιολόγησή τους δεν είναι εύκολη υπόθεση. Για να καταλάβουμε τον όγκο της δουλειάς που περιλαμβάνει μια τέτοια αξιολόγηση αρκεί να πούμε ότι ο φάκελος που κατέθεσαν το 2020 στον FDA οι εταιρίες Pfizer-BioNTech για να λάβουν έγκριση επείγουσας αδειοδότησης για το εμβόλιο Covid περιλάμβανε πάνω από 400.000 σελίδες! Η διαδικασία αυτή είναι υποχρεωτική για φάρμακα που αφορούν τον καρκίνο, τον ιό HIV, προϊόντα βιοτεχνολογίας, φάρμακα για κάποιες κατηγορίες διαβήτη και κάποιες άλλες περιπτώσεις. Επίσης, είναι προαιρετική για κάποια πρωτοποριακά φαρμακευτικά προϊόντα. 

Η δεύτερη περιλαμβάνει την υποβολή αίτησης για αδειοδότηση σε πολλές χώρες της ΕΕ ταυτόχρονα. Κάποια από αυτές επιλέγεται ως χώρα-οδηγός και αναλαμβάνει να συντάξει μια αναλυτική αναφορά σχετικά με το φάρμακο, ενώ οι υπόλοιπες χώρες αξιολογούν την αναφορά αυτή και παρέχουν χρήσιμα σχόλια ή ερωτήσεις προς τη χώρα-οδηγό. Αν όλες οι χώρες συμφωνήσουν με τα συμπεράσματα της αναφοράς, το φάρμακο εγκρίνεται σε όλες τις χώρες. Δηλαδή, η έγκριση εδώ γίνεται σε εθνικό επίπεδο για κάθε χώρα αλλά με συντονισμένη προσπάθεια μεταξύ των χωρών. Η διαδικασία αυτή ακολουθείται όταν το φάρμακο είναι γνωστό (π.χ. έχει λάβει άδεια σε άλλες χώρες εκτός ΕΕ ή/και χρησιμοποιεί συστατικά τα οποία είναι γνωστά από άλλα φάρμακα), δεν κυκλοφορεί ακόμα σε καμία χώρα της ΕΕ και η εταιρία θέλει να το κυκλοφορήσει σε αρκετές από αυτές. Συνήθως αφορά φάρμακα για χρήση από τον γενικό πληθυσμό, χαμηλής τιμής καθώς και φάρμακα τα οποία δεν απαιτούν συνταγογράφηση.

Η τρίτη διαδικασία εφαρμόζεται όταν το φάρμακο έχει ήδη λάβει έγκριση σε κάποια χώρα της ΕΕ και η εταιρία θέλει να επεκτείνει την κυκλοφορία του και σε άλλες. Οι νέες χώρες ζητούν την αναφορά έγκρισης από τη χώρα που το έχει εγκρίνει και, αν συμφωνούν με τα συμπεράσματα, προχωρούν στην έγκριση χωρίς να συντάξουν δική τους αναφορά από την αρχή. Αν υπάρχουν διαφωνίες, τότε απαιτείται συντονισμός μεταξύ των κρατών για να επιλυθούν.

Η τέταρτη αφορά την περίπτωση που η εταιρία θέλει να κυκλοφορήσει το φάρμακο μόνο σε μια χώρα της ΕΕ και, στην περίπτωση αυτή, η αίτηση γίνεται στον εθνικό οργανισμό φαρμάκων της σχετικής χώρας χωρίς να εμπλέκονται άλλες χώρες. Σε γενικές γραμμές, η διαδικασία αδειοδότησης διαρκεί περίπου 1 χρόνο.

Η έγκριση επείγουσας χρήσης του FDA (Emergency Use Authorization ή EUA): ^[40][41]

Η θεσμοθέτηση μιας εσπευσμένης διαδικασίας αδειοδότησης ενός φαρμάκου από τον FDA (υπό την προϋπόθεση ότι κάποιες κρατικές υπηρεσίες έχουν αναγνωρίσει τέτοια ανάγκη) έγινε το 2004 στο πλαίσιο του Project Bioshield Act, με αφορμή τις τρομοκρατικές επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου του 2001 και τις επιθέσεις με άνθρακα μέσω ταχυδρομείου που επακολούθησαν. Η θεσμοθέτηση της EUA δικαιολογήθηκε ως απαραίτητη για την ταχύτερη αντίδραση σε περίπτωση επιθέσεων βιοτρομοκρατίας. Η EUA μπορεί να εκδοθεί όταν (α) υπάρχουν εύλογες υποψίες ότι η αποτελεσματικότητα ενός φαρμάκου είναι σημαντική, (β) τα πιθανά οφέλη φαίνεται να υπερτερούν των πιθανών κινδύνων, χωρίς όμως να έχουμε σημαντικά στοιχεία ότι αυτό ισχύει, και (γ) δεν υπάρχει εναλλακτική, αποδοτική και αδειοδοτημένη θεραπεία. Η EUA έχει διάρκεια 1 χρόνο (εφόσον η κατάσταση έκτακτης ανάγκης συνεχίζει να ισχύει στον χρόνο αυτό) και υπό την προϋπόθεση ότι όσο ισχύει συνεχίζεται η κανονική διαδικασία ανάπτυξης του φαρμακευτικού σκευάσματος (κλινικές μελέτες κ.λπ.). Η EUA μπορεί να ανανεωθεί, αν κριθεί αναγκαίο. Η πρώτη χρήση της EUA έγινε το 2009 για ένα μη αδειοδοτημένο φάρμακο με αφορμή την έξαρση του στελέχους H1N1 της γρίπης και της ανάγκης για περίθαλψη κάποιων συγκεκριμένων κατηγοριών ασθενών που νοσηλεύονταν σε νοσοκομεία.

Tο 2020, το Υπουργείο Υγείας των ΗΠΑ κήρυξε κατάσταση έκτακτης ανάγκης σε εθνικό επίπεδο εξαιτίας του ιού SARS-CoV-2, ενεργοποιώντας τη δυνατότητα του FDA να εκδίδει άδειες EUA. Από ό,τι φαίνεται, η έκδοση αρκετών EUA (π.χ. για τη χλωροκίνη, την υδροξυχλωροκίνη, τα μονοκλωνικά αντισώματα από αναρρώσαντες, το εμβόλιο Pfizer-BioNTech) προς τα τέλη του 2020 έγινε υπό το καθεστώς έντονων πολιτικών πιέσεων και μεγάλων διαφωνιών μέσα στην επιστημονική κοινότητα. Νωρίτερα, την άνοιξη του 2020, ο FDA εξέδωσε μια EUA-ομπρέλα αδειοδοτώντας ολόκληρη την κατηγορία των τεστ αντισωμάτων και άλλων διαγνωστικών τεστ για τον SARS-CoV-2, χωρίς να εξετάσει καθένα από αυτά για την ορθότητα των αποτελεσμάτων που έδιναν. Όπως και να έχει, η απόκλιση από τα ιατρικά πρωτόκολλα για την έκδοση τέτοιων επειγόντων αδειοδοτήσεων είναι πάντα μια υποκειμενική απόφαση η οποία βασίζεται σε μια εκτίμηση κόστους-οφέλους του υποψήφιου σκευάσματος. Δηλαδή, από τη μία, η ανάγκη για γρήγορες διαδικασίες μήπως και καταφέρουμε να σώσουμε κάποιες ζωές και, από την άλλη, η ανάγκη να προστατέψουμε τον γενικό πληθυσμό από μια «νέα θαλιδομίδη». 

Περιπτώσεις χρήσης μη αδειοδοτημένων φαρμάκων: ^{[42][43][44][45]}

Ο ΕΜΑ προβλέπει την περίπτωση χρήσης, από κάποια χώρα-μέλος, μιας θεραπείας ή φαρμάκου που είναι ακόμα υπό μελέτη (χωρίς άδεια εμπορικής κυκλοφορίας) σε άτομα που αντιμετωπίζουν μια ασθένεια η οποία μπορεί να απειλήσει τη ζωή τους ή να τους δημιουργήσει σοβαρό πρόβλημα υγείας, όταν δεν υπάρχει διαθέσιμη κάποια άλλη αδειοδοτημένη θεραπευτική αγωγή. Σε τέτοιες περιπτώσεις μια χώρα-μέλος μπορεί να ζητήσει μια επιστημονική γνωμοδότηση από τον EMA, η οποία έχει σκοπό να βοηθήσει τη χώρα να λάβει μια απόφαση για το αν θα χρησιμοποιήσει τη μη αδειοδοτημένη θεραπεία/φάρμακο. Μια τέτοια χρήση είναι στοχευμένη και η πρόσβαση στο φάρμακο γίνεται με ειδική παραγγελία του κράτους-μέλους. Δεν επιτρέπεται η ελεύθερη εμπορική κυκλοφορία του μη αδειοδοτημένου φαρμάκου. Η χρήση αυτή ονομάζεται «συμπονετική» ή «παρηγορητική» (compassionate use) και προϋποθέτει (α) την έγκριση της ειδικής αυτής χρήσης από τον εκάστοτε εθνικό οργανισμό φαρμάκων (για την Ελλάδα ο ΕΟΦ), (β) τη συγκατάθεση του ασθενή, και (γ) το φάρμακο να βρίσκεται ήδη στη διαδικασία κλινικών μελετών ή να έχει υποβληθεί αίτηση αδειοδότησης. Δεδομένης της σοβαρότητας της ασθένειας Covid-19 για ορισμένες πληθυσμιακές κατηγορίες (μπορούσε να προκαλέσει πνευμονία, σοβαρό αναπνευστικό σύνδρομο, πολυοργανική ανεπάρκεια και θάνατο), οι χώρες της ΕΕ έκαναν αρκετές φορές χρήση μη αδειοδοτημένων φαρμάκων μέσω του Compassionate Use. Για παράδειγμα, τον Απρίλιο του 2020, η Εσθονία, η Ελλάδα, η Ολλανδία και η Ρουμανία ζήτησαν τη γνώμη του ΕΜΑ για τη χρήση της ρεμδεσιβίρης σε ασθενείς με Covid-19.

Ένας άλλος τρόπος χρήσης μη αδειοδοτημένου φαρμάκου (έξω από το πλαίσιο κλινικών μελετών) προβλέπεται σε ειδικές περιπτώσεις με ευθύνη του θεράποντος ιατρού και απευθείας παραγγελία του φαρμάκου από τον γιατρό στον κατασκευαστή. Η περίπτωση αυτή δεν περιλαμβάνει εμπλοκή του ΕΜΑ. Tο φάρμακο μπορεί να είναι ακόμα σε φάση κλινικών μελετών ή να έχει αδειοδοτηθεί από κάποιον ξένο οργανισμό φαρμάκων. Η χρήση αυτή αποκαλείται συχνά expanded access (στις ΗΠΑ) ή named-patient use (σε ευρωπαϊκές χώρες). Η εμπλοκή του εθνικού οργανισμού φαρμάκων εξαρτάται από τη χώρα. Σε άλλες χώρες δεν απαιτείται, σε άλλες χρειάζεται μια απλή ενημέρωση και σε άλλες απαιτείται άδεια του οργανισμού πριν από τη χρήση.

Μια ακόμα προβλεπόμενη διαδικασία είναι και η μη-ενδεδειγμένη χρήση (off-label use), όπου ένα φάρμακο το οποίο έχει λάβει ήδη άδεια κυκλοφορίας χρησιμοποιείται σε μια ιατρική περίπτωση ή κατηγορία ασθενών για την οποία το φάρμακο δεν έχει ένδειξη επειδή ο γιατρός κρίνει ότι είναι η καλύτερη επιλογή. «Η off-label χρήση των φαρμάκων είναι ιδιαίτερα συχνή στην παιδιατρική, όπου χορηγούνται φάρμακα χωρίς πλήρεις μελέτες σε παιδιά, στην ογκολογία καθώς και σε σπάνια νοσήματα». Όσον αφορά τα παιδιά, αυτό συμβαίνει γιατί στις κλινικές μελέτες των φαρμάκων δεν περιλαμβάνονται σχεδόν ποτέ παιδιά και έτσι πολλά φάρμακα δεν περιλαμβάνουν αυτές τις ηλικίες στις ενδείξεις τους, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι το φάρμακο βρέθηκε αναποτελεσματικό ή επικίνδυνο για τις ηλικίες αυτές. Όμως, ελλείψει καλύτερης εναλλακτικής και όταν ένα φάρμακο έχει βρεθεί αρκετά αποτελεσματικό αλλά, κυρίως, αρκετά ακίνδυνο στους ενήλικες, μπορεί να χρησιμοποιηθεί και σε παιδιά.

Τέλος, σε έκτακτες περιπτώσεις, για λόγους εθνικού συμφέροντος, μπορεί μια χώρα να δράσει και εκτός πλαισίου της ΕΕ, ακόμα και να νομοθετήσει σχετικά. Ειδικά για κάτι που έχει ήδη αδειοδοτηθεί από τον FDA, μιας και πολλές χώρες συμμετέχουν σε οργανισμούς εναρμόνισης των διαδικασιών μελέτης και έγκρισης φαρμάκων.

Εμβόλια ^{[46][47][48][1][37][49][50][51][52]}

Το εμβόλιο είναι ένα φαρμακευτικό σκεύασμα το οποίο «εκπαιδεύει» τον οργανισμό μας (το ανοσοποιητικό μας σύστημα) να αντιδρά στην παρουσία ενός παθογόνου, χρησιμοποιώντας μια απενεργοποιημένη ή εξασθενημένη μορφή αυτού ώστε να μην προκαλέσει στον οργανισμό την ασθένεια που θα προκαλούσε το κανονικό παθογόνο. Το παθογόνο δεν είναι πάντα ένας μικροοργανισμός, αλλά μπορεί να είναι και κάτι που ο μικροοργανισμός παράγει. Για παράδειγμα, ο τέτανος και η διφθερίτιδα προκαλούνται από τις βλαβερές τοξίνες που παράγουν τα αντίστοιχα βακτήρια. Δηλαδή, στην περίπτωσή τους, το παθογόνο, αυτό που προκαλεί τη βλάβη στον οργανισμό,  είναι η παραγόμενη τοξίνη. Το τμήμα του μικροοργανισμού ή η παραγόμενη επιβλαβής ουσία που προκαλεί την αντίδραση του ανοσοποιητικού ονομάζεται, όπως αναφέραμε και νωρίτερα, αντιγόνο. Για αρκετές δεκαετίες, μέχρι πρόσφατα, τα εμβόλια λειτουργούσαν με το να εισάγουν στον οργανισμό το ίδιο το αντιγόνο. Δηλαδή, είτε το ίδιο το παθογόνο (μικρές ποσότητες από τον νεκρό ή εξασθενημένο μικροοργανισμό ή την τοξίνη του) είτε τμήμα του (το τμήμα που περιέχει το αντιγόνο). Βέβαια, αυτό δεν είναι το μοναδικό συστατικό ενός εμβολίου, αλλά το συστατικό στο οποίο στηρίζεται η «εκπαίδευση» του ανοσοποιητικού. Άλλα συστατικά μπορεί να βοηθούν στη συντήρηση του εμβολίου (μέχρι να χρησιμοποιηθεί), στην ευκολότερη αναγνώριση του αντιγόνου από το ανοσοποιητικό σύστημα, στο να βοηθήσουν ή να εμποδίσουν το αντιγόνο να φθάσει σε συγκεκριμένες περιοχές του οργανισμού κ.ο.κ. Παρόλο που η παρουσία του εξασθενημένου παθογόνου είναι σχεδόν πάντα αβλαβής για τον οργανισμό, είναι ικανή να ενεργοποιήσει την άμυνά του και να οδηγήσει στη δημιουργία αντισωμάτων. Στην περίπτωση που το αντιγόνο είναι μια τοξίνη, η οποία από μόνη της δεν είναι αβλαβής, τα σχετικά εμβόλια περιέχουν αρκετά μικρές ποσότητες (ώστε να μην δημιουργήσουν βλάβη) και, ταυτόχρονα, ο παθογόνος μικροοργανισμός δεν βρίσκεται εκεί για να παράξει επιπλέον ποσότητες της τοξίνης. Έτσι, χάρη στη μνημονική ικανότητα του ανοσοποιητικού συστήματος, αν ένας τέτοιος μικροοργανισμός εισέλθει στο μέλλον σε έναν εμβολιασμένο οργανισμό, τα μνημονικά κύτταρα τον αναγνωρίζουν και τον αντιμετωπίζουν πιο γρήγορα, συνήθως πριν προλάβει να εξαπλωθεί. Ως αποτέλεσμα, το άτομο αποφεύγει τη νόσηση. Με απλά λόγια, ο σκοπός του εμβολίου είναι η προστασία από τη νόσηση. Η τυπική διάρκεια της προστασίας εξαρτάται από τον τύπο του εμβολίου αλλά συνήθως μιλάμε για πολλά χρόνια. Για παράδειγμα, κάποια εμβόλια απαιτούν δύο ή τρεις «αναμνηστικές» δόσεις ενώ για κάποια άλλα αρκεί μόνο μία δόση, η οποία παρέχει προστασία εφ’ όρου ζωής. Το πρώτο εμβόλιο αναπτύχθηκε το 1796 για τον ιό της ευλογιάς.

Αν και τα εμβόλια είναι ένα πολύ χρήσιμο επιστημονικό επίτευγμα, σε αυτό το σημείο πρέπει να διευκρινίσουμε κάποια πράγματα ώστε να αποφεύγονται οι υπερβολές.

1. Ακούγεται πολλές φορές ότι τα εμβόλια αποτελούν τον βασικό λόγο για τον οποίο η θνησιμότητα μειώθηκε δραματικά εντός του 20ού αιώνα. Αυτό είναι μάλλον υπερβολή. Την περίοδο αυτή έγιναν πάρα πολλές και σημαντικές αλλαγές στις συνθήκες διαβίωσης και την τεχνολογία, οι οποίες μείωσαν δραματικά τη θνητότητα και τη θνησιμότητα των πιο διαδεδομένων και θανατηφόρων ασθενειών πριν την ανακάλυψη των αντίστοιχων εμβολίων (ωστόσο, βέβαια, σε κάποιες περιπτώσεις η θνητότητα μιας ασθένειας μπορεί να μη μειώθηκε τόσο πολύ αλλά μειώθηκε η συχνότητα εμφάνισής της). Από την εκτεταμένη χρήση μεθόδων αποστείρωσης και παστερίωσης έως την ανάπτυξη των αντιβιοτικών και από τη βελτίωση των συνθηκών διατροφής, στέγασης και θέρμανσης έως τη βελτίωση των εργασιακών συνθηκών, ο αντίκτυπος αυτών των αλλαγών και ανακαλύψεων στον τομέα της υγείας ήταν τεράστιος. Αυτό βέβαια δεν σημαίνει ότι τα εμβόλια δεν έπαιξαν, σε πολλές περιπτώσεις, σημαντικό ρόλο στην περαιτέρω μείωση της θνητότητας αυτών των ασθενειών.

2. Δεν υπάρχει 100% αποδοτικό, ούτε 100% ασφαλές εμβόλιο! Όχι μόνο επειδή η λειτουργία του ανθρώπινου οργανισμού είναι τρομερά πολύπλοκη, αλλά και επειδή κάθε ανθρώπινος οργανισμός είναι διαφορετικός. Και, δυστυχώς, το πόσο ασφαλές ή αποδοτικό είναι κάθε εμβόλιο δεν μπορούμε πάντα να το γνωρίζουμε εκ των προτέρων. Γι’ αυτό η εφαρμογή ενός εμβολίου (όπως και ενός φαρμάκου) απαιτεί να ζυγίζουμε τη σοβαρότητα της ασθένειας, την αποδοτικότητα του εμβολίου και τη σοβαρότητα των πιθανών παρενεργειών αυτού. Υπήρξαν αρκετές περιπτώσεις εμβολίων τα οποία, μετά την εφαρμογή τους, αποδείχθηκαν μη αποδοτικά ή μη ασφαλή. Για παράδειγμα, το 1976, ο πρόεδρος των ΗΠΑ Τζέραλντ Φορντ, με προτροπή του Κέντρου Ελέγχου και Πρόληψης Νοσημάτων (Centers for Disease Control and Prevention-CDC), αποφάσισε να υποστηρίξει ανοιχτά τον μαζικό εμβολιασμό των πολιτών με ένα εμβόλιο κατά ενός στελέχους της γρίπης το οποίο είχε μόλις ανακαλυφθεί και, σύμφωνα με το CDC, θα δημιουργούσε συνθήκες πανδημίας σύντομα (δεν είχε ακόμα ξεκινήσει κάποια πανδημία στις ΗΠΑ ή αλλού εκείνη τη στιγμή), χορηγώντας ταυτόχρονα στις φαρμακευτικές που θα το παρήγαγαν πλήρη απαλλαγή ευθυνών για πιθανές παρενέργειες. Στα τέλη Σεπτέμβρη, δυόμισι μήνες μετά την έναρξη των εμβολιασμών, το πρόγραμμα σταμάτησε λόγω κάποιων περιστατικών θανάτων και πολλών περιπτώσεων εμφάνισης του συνδρόμου Guillain-Barré (μιας αυτοάνοσης νευρολογικής διαταραχής) μετά τον εμβολιασμό. Η αναμενόμενη πανδημία δεν ήρθε ποτέ, το πρόγραμμα ακυρώθηκε, ο διευθυντής του CDC απολύθηκε, οι πολίτες των ΗΠΑ χρεώθηκαν την προπληρωμή εκατομμυρίων εμβολίων του κράτους στις φαρμακευτικές και η κυβέρνηση πλήρωσε πολλά εκατομμύρια για αποζημιώσεις από βλάβες εξαιτίας του εμβολίου σε χιλιάδες πολίτες. 

3. Οι επιστήμονες είναι άνθρωποι και, όχι μόνο επηρεάζονται από προσωπικά τους συμφέροντα (οικονομικά, φιλοδοξίες, κ.ά.), αλλά μπορεί να κάνουν και λάθη. Όσο πιο σημαντική θέση κατέχουν (π.χ. σε εθνικούς ή διεθνείς οργανισμούς ή επιστημονικά περιοδικά) όταν κάνουν τα λάθη, τόσο πιο σημαντικός είναι και ο αντίκτυπος των λαθών τους. Το 2009, η εμφάνιση του στελέχους H1N1 της γρίπης, με θνητότητα που τελικά αποδείχθηκε μικρότερη ακόμα και της εποχιακής γρίπης, δεν σταμάτησε τον ΠΟΥ από το να κηρύξει κατάσταση πανδημίας οδηγώντας τις κυβερνήσεις πολλών κρατών να χρεωθούν δισεκατομμύρια για την προαγορά εμβολίων τα οποία δεν χρησιμοποιήθηκαν ποτέ. Την εποχή εκείνη ακούστηκαν πολλές κατηγορίες από πολιτικούς και ΜΜΕ για τη σχέση του ΠΟΥ με τις φαρμακοβιομηχανίες.

4. Η αποδοτικότητα και η ασφάλεια των εμβολίων που ανακαλύφθηκαν πριν από δεκαετίες και εφαρμόζονται μαζικά ακόμα και σήμερα δεν είναι τόσο ευρέως μελετημένες όπως ίσως νομίζουμε.  Πριν από αρκετές δεκαετίες τα εμβόλια δοκιμάζονταν σε σκλάβους, κατάδικους και εθελοντές, οι οποίοι στη συνέχεια μολύνονταν με τον παθογόνο μικροοργανισμό για να εξεταστεί η αποδοτικότητα του εμβολίου. Αυτό απαγορεύτηκε κάποια στιγμή και έτσι τα επόμενα εμβόλια δεν μπορούσαν να μελετηθούν τόσο αποδοτικά σε ανθρώπους πριν τη μαζική εφαρμογή. Αν δεν εμφανιζόταν κάποια σημαντική παρενέργεια σε πολλά άτομα, το εμβόλιο θεωρούνταν εκ των πραγμάτων ικανοποιητικά ασφαλές. Το πρόβλημα είναι ότι, ακόμα και σήμερα, η φαρμακοβιομηχανία και οι εθνικοί και διεθνείς οργανισμοί υγείας αρνούνται να μελετήσουν την πιθανότητα κάποιες πιθανές παρενέργειες να προέρχονται από τα εμβόλια αυτά ακόμα και όταν υπάρχουν ενδείξεις συσχέτισης.

Τα εμβόλια, όπως όλα τα φάρμακα, δεν παρέχουν 100% προστασία γιατί δεν αντιδρούν όλοι οι οργανισμοί με τον ίδιο τρόπο. Έτσι, κάποιοι μπορούν να μην αποκτήσουν καθόλου επιπλέον προστασία, ενώ κάποιοι άλλοι να αποκτήσουν μειωμένη. Ωστόσο, η προστασία που συνήθιζαν να παρέχουν ήταν υψηλότατη και κυμαινόταν μεταξύ 85% και 98%, ανάλογα με τον τύπο του εμβολίου. Δηλαδή, ένα πολύ μεγάλο ποσοστό (όχι από τον συνολικό πληθυσμό αλλά από αυτούς που θα αρρώσταιναν όταν έρχονταν σε επαφή με τον ιό) δεν θα αρρωστήσει λόγω του εμβολίου. Μιλάμε σε παρελθόντα χρόνο γιατί με τα χρόνια, η αγορά φαρμακευτικών σκευασμάτων έγινε λιγότερο αυστηρή ως προς τις απαιτήσεις έγκρισης. Για παράδειγμα, τα εμβόλια της γρίπης έχουν μια αποτελεσματικότητα που κυμαίνεται μεταξύ 30% και 60%! Επίσης, ακόμα και αν το εμβόλιο έχει λειτουργήσει σε κάποιον και έχουν παραχθεί αντισώματα, υπάρχει ένα μικρό ενδεχόμενο, εάν η άμυνα του οργανισμού είναι εξασθενημένη, να νοσήσει παρόλο που έχει εμβολιαστεί. Ωστόσο θα “περάσει” την ασθένεια πολύ πιο ελαφριά σε σχέση με κάποιον που δεν έχει εμβολιαστεί.

Βέβαια, όταν μιλάμε για αποδοτικότητες κάτω από ή γύρω στο 50%, είναι απορίας άξιο γιατί να κυκλοφορεί και να συστήνεται για ευρεία χρήση ένα σκεύασμα το οποίο στους περισσότερους δεν δουλεύει. Η αφελής προσέγγιση είναι να πούμε ότι σε κάποιους θα δουλέψει και αυτό είναι ένα όφελος. «Και μία ζωή να σωθεί, αξίζει», όπως συχνά ακούγεται. Αυτή η συναισθηματική προσέγγιση παραγνωρίζει το γεγονός ότι τα φαρμακευτικά σκευάσματα, όπως τα εμβόλια, δεν είναι ποτέ άμοιρα παρενεργειών, οι οποίες μπορεί να μην προκαλέσουν απαραίτητα τον θάνατο, αλλά να τον επισπεύσουν ή να αφαιρέσουν την όποια ποιότητα ζωής από αυτόν που θα το λάβει. Οπότε, πρέπει πάντα να ζυγίζεται το πιθανό όφελος και η πιθανή βλάβη για τον καθένα. Επίσης, όταν μιλάμε για φαρμακευτικά σκευάσματα των οποίων η αγορά, ή και η έρευνα, χρηματοδοτείται από το Κράτος, θα πρέπει να έχουμε υπόψη μας ότι η χρηματοδότηση είναι πεπερασμένη. Τα τεράστια ποσά που θα δοθούν για ένα φάρμακο το οποίο δεν είναι αποδοτικό θα αφαιρεθούν από τη χρηματοδότηση για την αντιμετώπιση άλλων ασθενειών. Ακόμα και παιδιά πεθαίνουν μερικές φορές από γρίπη. Αλλά τα εμβόλια της γρίπης ούτε συστήνονταν σε παιδιά, ούτε αποζημιώνονταν για ηλικίες που δεν ήταν ευπαθείς (π.χ. κάτω των 60). Γιατί οι πιθανότητες κινδύνου των παιδιών από τη γρίπη είναι αμελητέες. Το ίδιο ισχύει και για τις διαδικασίες έγκρισης ενός φαρμάκου. Δεν τις αγνοούμε για να επισπεύσουμε, για παράδειγμα, τη χορήγηση ενός πειραματικού φαρμάκου σε όλα τα άτομα με μια θανατηφόρα ασθένεια με το σκεπτικό ότι τα άτομα αυτά μπορεί να έχουν περιορισμένο χρόνο ζωής και άρα δεν μπορούν να περιμένουν. Γιατί, δίνοντάς τους ένα φάρμακο που δεν είναι ικανοποιητικά ασφαλές, μπορεί να τους στερήσεις τμήμα από αυτόν τον περιορισμένο, και άρα εξαιρετικά πολύτιμο γι’ αυτούς, χρόνο ζωής που τους απομένει. Προφανώς, κάποια από αυτά τα άτομα πιθανόν να συμμετάσχουν σε μια κλινική μελέτη για το πειραματικό φάρμακο αλλά ο αριθμός τους είναι περιορισμένος· και αυτή η απόφαση δεν σχετίζεται με τις αποφάσεις που λαμβάνει ένας κρατικός φορέας για τη χρηματοδότηση της μαζικής χορήγησης ενός φαρμάκου. 

Μια μεγάλη αλλαγή στον τρόπο λειτουργίας των εμβολίων έγινε με την εμφάνιση των εμβολίων mRNA κατά της πάθησης Covid-19. Τα εμβόλια αυτά δεν περιείχαν κάποιο αντιγόνο αλλά το γενετικό υλικό (RNA) για μια συγκεκριμένη (πρωτεΐνη) ακίδα του ιού SARS-CoV-2, καθώς και έναν μηχανισμό με τον οποίο το γενετικό αυτό υλικό τοποθετούνταν στα κύτταρα του οργανισμού μας ώστε να τα κάνουν να παράγουν τέτοιες ακίδες οι οποίες στη συνέχεια θα αναγνωρίζονταν από το ανοσοποιητικό ως εχθρικές. Τέτοια εμβόλια ήταν τα εμβόλια των εταιριών Pfizer και Moderna για την ασθένεια Covid-19. Η ονομασία «εμβόλιο» για ένα φαρμακευτικό σκεύασμα που χρησιμοποιεί έναν τέτοιο μηχανισμό δημιούργησε σκεπτικισμό και ανησυχία σε μέρος της επιστημονικής κοινότητας όχι μόνο γιατί ο μηχανισμός αυτός ήταν διαφορετικός από τη χορήγηση του αντιγόνου που γινόταν για τόσες δεκαετίες, αλλά και γιατί η λειτουργία του νέου μηχανισμού είναι αρκετά πιο σύνθετη και άρα αρκετά πιο απρόβλεπτη στον τρόπο με τον οποίο θα μπορούσε να επηρεάσει τον ανθρώπινο οργανισμό. Επίσης, το σκεπτικό είναι ότι ο ορισμός δεν μπορεί να γίνει “λάστιχο” και να αλλάζει με τέτοιο τρόπο ώστε να σημαίνει κάτι εντελώς διαφορετικό από ό,τι σήμαινε πριν. Και αυτό γιατί, διαφορετικά, οδηγούμαστε σε σύγχυση εννοιών και προβληματική επικοινωνία. Για παράδειγμα, τα τελευταία 20 χρόνια, ο όρος «εμβόλιο» χρησιμοποιείται καταχρηστικά σε διάφορους τομείς, όπως η ανάπτυξη «αντικαρκινικών εμβολίων», παρόλο που ο καρκίνος (που προκαλείται από γονιδιακές διαταραχές ή δυσλειτουργία του οργανισμού) δεν είναι μεταδοτικός και, αν θέλουμε να είμαστε ακριβείς, δεν μπορούμε να πούμε ότι προκαλείται από κάποιο παθογόνο το οποίο εισβάλλει στον οργανισμό μας. Τα αντικαρκινικά εμβόλια χωρίζονται σε θεραπευτικά και αποτρεπτικά. Μερικά από τα θεραπευτικά, όπως το T-VEC (Imlygic®) για το μελάνωμα, δεν εκπαιδεύουν καν το ανοσοποιητικό μας σύστημα αλλά περιέχουν μια ειδικά τροποποιημένη έκδοση ενός ιού η οποία μολύνει και καταστρέφει καρκινικά κύτταρα. Τα αποτρεπτικά στοχεύουν συνήθως στην αντιμετώπιση μιας ασθένειας που δεν αποτελεί καρκίνο η ίδια αλλά συνδέεται κάπως με μελλοντική πρόκληση καρκίνου. Τέλος, κάποια θεραπευτικά τα οποία εκπαιδεύουν το ανοσοποιητικό μας να επιτίθεται σε καρκινικά κύτταρα αποτελούν περισσότερο θεραπεία παρά εμβόλιο, του οποίου ο σκοπός είναι η πρόληψη.

Όπως είπαμε, ορισμένα άτομα μπορεί να μην αναπτύξουν ανοσία μετά τον εμβολιασμό. Αυτό μπορεί να συμβεί για διάφορους λόγους, όπως:

1. Το ανοσοποιητικό σύστημα ενός ανθρώπου μπορεί να μην αντιδράσει επαρκώς, ή και καθόλου, στο εμβόλιο λόγω κλινικών παραγόντων (όπως ο σακχαρώδης διαβήτης, η χρήση στεροειδών και η μόλυνση από τον ιό HIV), λόγω γήρανσης ή λόγω άλλων ιδιαιτεροτήτων του οργανισμού. Αυτό σημαίνει ότι η αποδοτικότητα ενός εμβολίου σε κάποια κατηγορία ανθρώπων μπορεί να είναι πολύ μικρότερη από αυτή που είναι μετρημένη στον γενικό πληθυσμό. Το ίδιο μπορεί να συμβεί και για γενετικούς λόγους, αν και πιο σπάνια. 

2. Η ανοσία μπορεί να αναπτυχθεί πολύ αργά ή τα αντισώματα να μην αναστείλουν πλήρως τον παθογόνο παράγοντα (μερική προστασία).

3. Μπορεί να υπάρχουν πολλά στελέχη του συγκεκριμένου μικροοργανισμού τα οποία δεν αντιμετωπίζονται όλα από την ίδια αντίδραση του ανοσοποιητικού συστήματος.

Επίσης, μπορεί η ανοσία που αναπτύσσεται να φθίνει γρήγορα καθιστώντας τα εμβολιασμένα άτομα και πάλι ευάλωτα σε νόσηση ή μετάδοση μέσα σε μικρό χρονικό διάστημα. Το ίδιο φυσικά μπορεί να συμβεί και με τη φυσική ανοσία. Βέβαια, ακόμα και μία μερική, αργή ή και αδύναμη ανοσία μπορεί να μετριάσει την εξέλιξη της ασθένειας οδηγώντας σε ένα χαμηλότερο ποσοστό θνησιμότητας, ελαφρύτερα συμπτώματα και γρηγορότερη ανάρρωση.

Παραπομπές:

[1]. «Neither Safe Nor Effective», Dr. Colleen Huber, 2022
[2]. «ΤΟ ΑΝΟΣΟΠΟΙΗΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ», Πισσαρίδης Κώστας
[3]. «How Your Immune System ACTUALLY Works», Institute of Human Anatomy, Σεπτέμβριος 2026
[4]. «Immune System», Cleveland Clinic, 20 Οκτ. 2023
[5]. «6 simple ways to boost your immune system», Cancer UT MD Anderson, 9 Δεκ. 2025
[6]. «Rapidly Increasing Vitamin D Levels Strengthens the Immune System Against Infection», Metabolomic Medicine
[7]. «Immune Modulatory Effects of Vitamin D on Viral Infections», PubMed Central, 21 Σεπτ. 2020
[8]. «Vitamin D and the Immune System», PubMed Central, Αυγ. 2011
[9]. «The 5 stages of infection explained», Medical News Today, 2025
[10]. «Influenza virus transmission: with or without symptoms, you’re dropping Flu virus», Virology Down Under, 14 Ιαν. 2018
[11]. «Podcast Eleftheros #13 - Δημήτρης Κούβελας», Eleftheros (Youyube), Αυγ. 2021
[12]. «Comparative community burden and severity of seasonal and pandemic influenza: results of the Flu Watch cohort study», The Lancet, Ιούνιος 2014
[13]. «Viral Shedding and Clinical Illness in Naturally Acquired Influenza Virus Infections», PubMed Central, 2010
[14]. «Infectivity of asymptomatic versus symptomatic COVID-19», The Lancet, Jan 2021
[15]. «Comparison of Shedding Characteristics of Seasonal Influenza Virus (Sub)Types and Influenza A(H1N1)pdm09; Germany, 2007–2011», PubMed Central, Dec 2012
[16]. «What the data say about asymptomatic COVID infections», Nature, Nov 2020 
[17]. «How Do Viruses Mutate, and What Is the Role of Epidemiology?», Tulane University Blog, Feb 2023
[18]. «Understanding virus isolates, variants, and strains», Virology Blog, Feb 2021
[19]. «Πανδηµική γρίπη A(H1N1) 2009 και η σηµασία του εµβολιασµού στη συλλογική ανοσία», Παιδιατρική Ανοσολογία 
[20]. «How Does the FDA Approve a Drug?», Healthcare Triage, 20 Ιουλίου 2015
[21]. «Drug discovery and development process», Novartis, 14 Ιανουαρίου 2011
[22]. «The Drug Approval Process», CriticalThinkRx, 10 Ιουνίου 2019
[23]. «Φαρμακοεπαγρύπνηση: Παρακολούθηση της ασφάλειας των φαρμάκων», EUPATI
[24]. «Συναγερμός των επιστημόνων για τις παρενέργειες στα φάρμακα», Cyprus Times, 21 Μαρτίου 2019
[25]. «Covid-19: Η πανδημία, τα εμβόλια, οι παρενέργειες και ο διχασμός της κοινωνίας», zouglagr, 10 Νοέμβρη 2025
[26]. «Direct Patient Reporting in the EU: A Snapshot of Reporting Systems in Seven Member States», Health Action International, ΣΕπτέμβριος 2015
[27]. «Τα παραμορφωμένα παιδιά της Θαλιδομίδης. Το φαρμακευτικό σκάνδαλο της γερμανικής εταιρείας που κατασκεύασε αντιεμετικό για τις έγκυες και ζήτησε συγνώμη μετά από 50 χρόνια...», Μηχανή Του Χρόνου, 5 Οκτ. 2016
[28]. «Σκάνδαλο της θαλιδομίδης», Wikipedia
[29]. «Η PRAC προτείνει την απόσυρση του φαρμάκου Protelos, λόγω των σοβαρών παρενεργειών του», Newsit, 10 Γενάρη 2014
[30]. «Αποσύρεται επικίνδυνο φάρμακο», SigmaLive, 22 Γενάρη 2013
[31]. «Αποσύρονται από την Ευρώπη φάρμακα για αδυνάτισμα με την ουσία σιβουτραμίνη», ΤΟ ΒΗΜΑ, 22 Γενάρη 2010
[32]. «Black box warning», Wikipedia
[33]. «Δημ.Φιλίππου : 500 χιλιάδες η 1η παρτίδα εμβολίων – Δεν έχουν άδεια από τον ΕΜΑ ακόμη τα μονοκλωνικά», Ράδιο 98.4, 15 Δεκεμβρίου 2020
[34]. «Johnson & Johnson: Θα πληρώσει 5,5 δισ. δολάρια για το βρεφικό ταλκ που κατηγορείται για πρόκληση καρκίνου», Pronews, 28 Ιούλη 2026
[35]. «What’s the link between talcum powder and cancer?», The Conversation, 27 Φλεβάρη 2026
[36]. «Thousands in UK sue Johnson & Johnson over talcum powder cancer risks | BBC News», BBC News, 16 Οκτώβρη 2025
[37]. «Vaccines: Mythology, Ideology and Reality», John Leake & Peter A. McCullough, Childrens Health Defense Books, 2025
[38]. «Canary in a COVID World», Canary House Publishing, 2023
[39]. «EMA Drug Approval Process Explained | Centralized, Decentralized & MRP Explained», Medpharm Global, 5 Ιουνιου 2026
[40]. «From 9/11 to COVID-19: A Brief History of FDA Emergency Use Authorization», The Petrie-Flom Center, 28 Γενάρη 2021
[41]. «The Emergency Use Authorization of Peramivir for Treatment of 2009 H1N1 Influenza», The New England Journal of Medicine, 3 Δεκέμβρη 2009
[42]. «Compassionate use», European Medicines Agency (EMA)
[43]. «EMA provides recommendations on compassionate use of remdesivir for COVID-19», European Medicines Agency (EMA), 3 Απριλίου 2020
[44]. «Off-label Χρήση Φαρμάκων: Η Χρήση Φαρμάκων Εκτός Εγκεκριμένων Ενδείξεων στην Κλινική Πράξη», Law Review, 19 Μαίου 2026
[45]. «Δημ. Κούβελας : Ανεξήγητη η απροθυμία για τα μονοκλωνικά», Ράδιο 98.4, 17 Δεκ. 2020
[46]. «Εμβόλια»
[47]. «Τι είναι τα Αντιγόνα;»
[48]. «Introduction. Vaccines», PubMed Central, 2014
[49]. «Role of Bioinformatics in Subunit Vaccine Design», excerpts from «Molecular Docking for Computer-Aided Drug Design»
[50]. «Cancer Vaccines: The Types, How They Work, and Which Cancers They Treat», Memorial Sloan Kettering Cancer Center
[51]. «Cancer-busting vaccines are coming: here's how they work», nature video, 27 Μαρτίου 2024
[52]. «How mRNA cancer vaccines work», Science in Motion, 6 Μαρτίου 2023
[53]. «Viral Infection Diagram A Guide to How Viruses Attack», Οκτώβριος 2026
[54]. «The Drug Discovery and Development Process», ThermoFisher Scientific